MAI QUYÊN (Theo Guardian, Euro News)

Sau thời gian trì hoãn, Thổ Nhĩ Kỳ bước đầu đồng ý thúc đẩy việc thông qua tư cách thành viên Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) của Thụy Điển.

Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Erdogan (trái) bắt tay Thủ tướng Thụy Điển Kristersson bên cạnh Tổng Thư ký NATO Stoltenberg. Ảnh: Reuters

Vài giờ trước khi các nhà lãnh đạo NATO gặp nhau tại Vilnius (Litva) để dự Hội nghị thượng đỉnh thường niên trong 2 ngày 11 và 12-7, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan đồng ý chuyển Nghị định thư gia nhập liên minh của Thụy Điển lên Quốc hội; cam kết phối hợp chặt chẽ để đảm bảo việc phê chuẩn diễn ra càng sớm càng tốt. Tổng Thư ký NATO Jens Stoltenberg lập tức hoan nghênh động thái của Thổ Nhĩ Kỳ và tuyên bố đây là “thời điểm lịch sử”. Trong khi đó, Tổng thống Mỹ Joe Biden mong Thụy Điển sớm nối bước Phần Lan, trở thành đồng minh thứ 32 trong NATO. 

Tính toán của Thổ Nhĩ Kỳ

Bước ngoặt nói trên là kết quả của quá trình đàm phán căng thẳng giữa Tổng thống Erdogan, Tổng Thư ký Stoltenberg và Thủ tướng Thụy Điển Ulf Kristersson. Dù các cam kết được đưa ra khá tích cực, nhưng giới quan sát cho biết nỗ lực dỡ bỏ quyền phủ quyết của Thổ Nhĩ Kỳ đối với tiến trình gia nhập NATO của Thụy Điển dự kiến còn phức tạp hơn nữa. Bởi theo điều kiện của người Thổ, các bên trước tiên phải mở đường để Liên minh châu Âu (EU) nối lại tiến trình đàm phán bị đình trệ về việc kết nạp Ankara vào khối. Sau đó, Thổ Nhĩ Kỳ sẽ tạo điều kiện giúp Thụy Điển trở thành một phần của NATO.

Năm 1987, Thổ Nhĩ Kỳ đệ đơn xin gia nhập Cộng đồng Kinh tế châu Âu - tiền thân của EU. Từ thời điểm đó, Ankara phải thực hiện các cải cách bổ sung đáp ứng Bộ tiêu chí Copenhagen, yêu cầu ứng cử viên có chính phủ dân chủ cùng với các quyền và thể chế tương ứng; tôn trọng pháp quyền và nền kinh tế thị trường tự do. Sau loạt nỗ lực của Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại hóa đất nước, các nhà lãnh đạo EU tại cuộc họp của Hội đồng châu Âu ở Phần Lan vào tháng 12-1999 nhất trí trao tư cách quốc gia ứng cử viên cho Ankara. Đến năm 2005, khuôn khổ các cuộc đàm phán để nước này gia nhập EU được thông qua.

Tuy nhiên, sự dè dặt ngày càng tăng giữa các nhà lãnh đạo EU do mâu thuẫn với giới lãnh đạo Thổ Nhĩ Kỳ trong một số vấn đề, dẫn tới tiến trình đàm phán bị đình trệ những năm gần đây. Cuối năm 2020, Ủy ban châu Âu cho rằng cơ hội của Ankara trở thành thành viên EU đã chấm dứt khi người Thổ có xu hướng đi ngược lại lợi ích và rời xa các giá trị của liên minh. Mối quan hệ giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Brussels càng xuống cấp kể từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự ở Ukraine, bởi Thổ Nhĩ Kỳ bị nghi giúp Mát-xcơ-va trốn tránh các lệnh trừng phạt của EU.

Trở lại với yêu cầu của Tổng thống Erdogan, ông Stoltenberg ủng hộ nguyện vọng của Thổ Nhĩ Kỳ trở thành thành viên EU mà không bình luận thêm chi tiết. Trong khi đó, Ủy ban châu Âu nhấn mạnh việc gia nhập EU và tư cách thành viên NATO là quá trình “riêng biệt” và diễn ra “song song”, qua đó bác bỏ khả năng chồng chéo giữa hai tổ chức. Về phần mình, Mỹ hoan nghênh nỗ lực gia nhập EU của Thổ Nhĩ Kỳ nhưng không cho rằng Ankara nên gắn điều này với việc thông qua tư cách thành viên NATO của Thụy Điển. Washington cũng khẳng định Mỹ không có vai trò gì trong các quyết định của EU, rằng đây là vấn đề giữa EU và Thổ Nhĩ Kỳ.

Ngoài điều kiện với châu Âu, giới quan sát cho biết Thổ Nhĩ Kỳ còn đang hy vọng việc cho phép Thụy Điển gia nhập NATO sẽ đổi lấy tiến bộ trong thương vụ mua máy bay chiến đấu F-16 trị giá 20 tỉ USD từ Mỹ. Trước đó, Quốc hội Mỹ phản đối thỏa thuận trên do lo ngại mối quan hệ thù địch giữa Thổ Nhĩ Kỳ với Hy Lạp và việc nước này mua hệ thống phòng không của Nga - động thái bị coi không phù hợp với tư cách thành viên NATO của Ankara. Nhưng trong bức thư trình Tổng thống Biden gần đây, nhiều nghị sĩ lưỡng đảng Mỹ nêu rõ Quốc hội có thể xem xét việc bán máy bay chiến đấu F-16 sau khi các quy trình gia nhập NATO của Thụy Điển được Thổ Nhĩ Kỳ phê chuẩn.