THANH BÌNH (Tổng hợp)

Mới đây, các binh sĩ nổi loạn đã lật đổ chính phủ của Tổng thống dân cử Mohamed Bazoum, đưa Niger vào danh sách các nước có chính quyền quân sự tại khu vực Sahel của Tây Phi và làm dấy lên những lo ngại về bất ổn mới trong khu vực.

Bản đồ các quốc gia thuộc khu vực Sahel.  Ảnh: Britannica

"Bóng đen" đảo chính

Các cuộc đảo chính quân sự thường có chung một công thức. Những nhân vật lãnh đạo cuộc đảo chính cáo buộc chính phủ không đáp ứng được kỳ vọng của người dân. Những vị này cam kết sẽ mở ra một chính phủ dân chủ mới để khắc phục những hạn chế trên, nhưng tiến trình sau đó bị trì hoãn.

Karim Manuel, nhà phân tích tại Cơ quan Tình báo Kinh tế, cho rằng sự ổn định tại Sahel bị xói mòn bởi những cuộc đảo chính trong khu vực. Các chính quyền quân sự không chỉ dọa "thổi bay" những thành tựu dân chủ đạt được tại Sahel mà còn cả vùng Tây Phi rộng lớn với 16 quốc gia. Dải Sahel bao gồm các quốc gia Senegal, Mauritania, Mali, Burkina Faso, Niger, Nigeria, CH Chad, Sudan và Eritrea. Trong đó, chính quyền quân sự đang lãnh đạo tại Mali, Burkina Faso, Sudan, Chad và mới đây là Niger.

Làn sóng đảo chính mới nhất khởi phát tại Mali vào tháng 8-2020 khi Tổng thống Ibrahim Boubacar Keita bị lật đổ bởi Ðại tá quân đội Assimi Goita. Tưởng chừng quân đội sẽ trao trả quyền lực cho nhân dân trong vòng 18 tháng. Tuy nhiên, 7 tháng sau quá trình chuyển tiếp, phe này lại loại bỏ tổng thống, thủ tướng lâm thời mà họ đã chỉ định và tuyên bố ông Goita là tổng thống của chính phủ chuyển tiếp.

Trong khi đó, Burkina Faso thậm chí trải qua binh biến tới 2 lần trong năm 2022, với việc các binh sĩ phế truất Trung tá Paul Henri Sandaogo Damiba 8 tháng sau khi ông này lật đổ Tổng thống Roch Marc Kabore.

Sudan nằm dưới sự cầm quyền của quân đội vào tháng 10-2021 khi các binh sĩ giải tán chính phủ chuyển tiếp của Thủ tướng Abdalla Hamdok và Hội đồng chủ quyền - cơ quan mà quân đội và người dân chia sẻ quyền lực. Năm 2019, Tổng thống Omar Al-Bashir bị quân đội phế truất giữa những cuộc biểu tình đẫm máu. Ông này trở thành Tổng thống Sudan sau cuộc đảo chính do người Hồi giáo hậu thuẫn năm 1989.

Tương tự, Chad rơi vào tay quân đội kể từ tháng 4-2021 khi Tổng thống Idriss Deby thiệt mạng trong lúc giao tranh với phe nổi dậy. Con trai ông là Tướng Mahamat Idriss Deby được chỉ định làm nguyên thủ quốc gia lâm thời trong quá trình chuyển tiếp kéo dài 18 tháng. Nhưng khi kết thúc giai đoạn chuyển tiếp, Tướng Mahamat tiếp tục được bổ nhiệm làm tổng thống chuyển tiếp nhiệm kỳ 2 năm, dẫn tới các cuộc biểu tình rầm rộ.

Tâm chấn mới của khủng bố toàn cầu

Chủ yếu nói tiếng Pháp, những quốc gia ở Sahel xây dựng quan hệ chặt chẽ với Pháp và các nước khác thuộc Liên minh châu Âu (EU). Năm 2014, Pháp mở Chiến dịch Barkhane nhằm giải cứu khu vực khỏi chủ nghĩa khủng bố Hồi giáo cực đoan. Thế nhưng chiến dịch thất bại và việc Paris rút quân cuối năm ngoái đã để lại khoảng trống an ninh. Ngoài ra, lực lượng đặc nhiệm Takuba của EU do Pháp đứng đầu cũng chính thức ngừng hoạt động tại Mali hồi tháng 7-2022, khép lại nỗ lực chống chủ nghĩa thánh chiến Hồi giáo cực đoan vốn được triển khai ở quốc gia Tây Phi từ năm 2020.

Dự kiến cuối năm nay, tới lượt sứ mệnh của Phái bộ gìn giữ hòa bình LHQ tại Mali (MINUSMA) kết thúc. MINUSMA duy trì 17.430 lính và với ngân sách 1,2 tỉ USD, đây là sứ mệnh tốn kém nhất của LHQ. Dù vậy, Chính phủ Mali cáo buộc MINUSMA làm xấu đi tình hình trong nước.

Kể từ cuối năm ngoái, khoảng trống an ninh tại Sahel bị khai thác bởi nhiều nhân tố, bao gồm các phần tử khủng bố. Hoạt động khủng bố trong khu vực đã tăng hơn 2.000% trong 15 năm qua, tới mức chuyên gia phân tích Gary Abbott tại công ty tư vấn Northcott Global Solutions (Anh) mô tả Sahel hiện là tâm chấn của chủ nghĩa khủng bố toàn cầu. Chỉ số Chủ nghĩa khủng bố toàn cầu năm 2022 đánh giá số người chết liên quan khủng bố ở Sahel cao hơn các khu vực Nam Á, Trung Ðông và Bắc Phi cộng lại. Theo LHQ, các nhóm khủng bố thường nhắm vào các vùng biên giới xa xôi, nhất là Liptako-Gourma (vùng biên giới giữa Burkina Faso, Mali, Niger) và Lưu vực hồ Chad (Niger, Chad, Nigeria).

Hiện có 4 nhóm cực đoan bạo lực chính ở Sahel gồm JNIM, một nhánh của tổ chức khủng bố al-Qaeda; tổ chức tự xưng Nhà nước Hồi giáo (IS) Sahel; Boko Haram; ISWAP, "chân rết" của Boko Haram.