Đứng trước những biến động dị biệt của khí hậu toàn cầu và áp lực nội tại từ mô hình phát triển, ĐBSCL đang bước vào một thử thách mang tính sống còn. Để bảo vệ không gian sinh tồn của hàng triệu đồng bào và giữ vững vị thế của vựa lúa lớn nhất quốc gia, việc chuyển mạnh từ ứng phó bị động sang quản trị rủi ro chủ động trên nền tảng khoa học dữ liệu là mệnh lệnh cấp bách cho vùng đất này.

Công trình thủy lợi Cái Lớn - Cái Bé là hệ thống cống ngăn mặn lớn nhất Việt Nam, được thiết kế và vận hành theo hướng “thuận thiên có kiểm soát”. Trong ảnh: Một góc công trình Cống Cái Lớn.

Dự báo vĩ mô và lá chắn sinh tử “cảnh báo sớm”

Nếu chỉ nhìn vào các thông số kỹ thuật nửa đầu năm nay, nhiều người dễ rơi vào trạng thái chủ quan. Báo cáo từ Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia cho thấy lượng dòng chảy sông Mekong qua trạm Kratie về ĐBSCL duy trì ở mức xấp xỉ cùng kỳ năm trước và cao hơn khoảng 14% so với trung bình nhiều năm. Phạm vi xâm nhập mặn ranh 4g/l tại các cửa sông lớn ghi nhận độ sâu vừa phải, như tại sông Vàm Cỏ Đông, Vàm Cỏ Tây là 40-55km; sông Cửa Tiểu, Cửa Đại từ 20-25km; sông Hậu khoảng 20-30km. Những con số này minh chứng cho một mùa khô năm 2025-2026 diễn ra bớt gay gắt hơn giai đoạn khốc liệt trước.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn chuyên gia, sự ổn định trên thực chất là “khoảng lặng” trước một chu kỳ cực đoan mới. Hiện tượng ENSO đã chính thức quay trở lại trạng thái El Niño vào tháng 6-2026. Các mô hình tính toán đồng loạt cảnh báo xác suất El Niño đạt cường độ rất mạnh, tăng lên tới 63% vào thời kỳ cuối năm nay. Hệ lụy đối với hạ lưu sông Cửu Long đã định hình khi mưa cuối năm dự báo suy giảm nghiêm trọng, đặc biệt là tháng 11 thiếu hụt từ 10-35% và tháng 12 thiếu hụt sâu từ 20-40% so với trung bình nhiều năm. Đi kèm với đó là dòng chảy kiệt quệ từ thượng nguồn về đồng bằng từ tháng 10 đến tháng 12, đẩy toàn vùng vào nguy cơ đối mặt với một mùa khô năm 2026-2027 có tình trạng xâm nhập mặn đến sớm và khắc nghiệt hơn rất nhiều.

Thống kê từ Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai, chỉ trong năm 2025 thiên tai thiết lập kỷ lục khi có tới 21 cơn bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông; triều cường cao kết hợp lũ thượng nguồn đẩy mực nước trạm Mỹ Thuận vượt mốc lịch sử thêm 5cm, còn tại Thủ Dầu Một vượt mốc lịch sử tới 7cm. Từ 2000-2025, trung bình mỗi năm thiên tai tước đi mạng sống của 302 người và gây thiệt hại kinh tế vượt mức 45.000 tỉ đồng; riêng năm 2025 tổn thất tài sản ước tính lên tới 104.733 tỉ đồng.

Đối diện với những khốc liệt trên,cảnh báo sớm, hành động sớm như quy luật sinh tử. Theo các cơ quan chức năng, thời gian qua, nhờ bản tin dự báo từ sớm, từ xa, cơ quan chức năng đã kịp thời kêu gọi, hướng dẫn cho hàng triệu lượt tàu thuyền tránh trú an toàn. Trên đất liền, cảnh báo kịp thời giúp sơ tán hàng trăm nghìn hộ dân ra khỏi các khu vực nguy cơ cao lũ quét, sạt lở, ngập lụt sâu. Bản tin dự báo chính là tấm lá chắn đầu tiên để giảm thiểu tối đa thiệt hại, đặc biệt là thiệt hại về người. Bảo vệ tính mạng nhân dân chính là mệnh lệnh cao nhất, mọi phương án huy động nguồn lực và chỉ huy phải hướng trước hết vào việc che chở cho người dân.

Xoay trục sinh kế thích ứng thực chất từ cơ sở

Để không rơi vào thế bị động, tại buổi làm việc với Đảng ủy Chính phủ và các cơ quan về công tác phòng, chống bão, lũ, thiên tai cực đoan và biến đổi khí hậu ngày 29-6-2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: Phòng, chống thiên tai phải được đưa trực tiếp vào kịch bản điều hành phát triển, đầu tư công và tăng trưởng địa phương. Tinh thần chung là chuyển mạnh từ ứng phó bị động sang quản trị rủi ro chủ động; không dùng phương án cũ cho tình hình mới; không để xảy ra thiên tai rồi mới lúng túng đi tìm giải pháp.

Sự cụ thể hóa hành động hệ thống được khẳng định qua việc Chính phủ ban hành Nghị quyết số 166/NQ-CP ngày 26-6-2026 về Chương trình hành động thực hiện Kết luận số 26-KL/TW của Bộ Chính trị về phòng, chống sụt lún, sạt lở, ngập úng, hạn hán, xâm nhập mặn vùng ĐBSCL giai đoạn 2026-2035. Theo đó, cốt lõi bài toán sinh tồn tại ĐBSCL là hỗ trợ nông dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng, mùa vụ thích ứng thông minh. Phải dứt khoát từ bỏ tư duy ngăn mặn giữ ngọt bằng mọi giá để ứng xử với dòng nước sòng phẳng, nhìn nhận nước mặn, nước lợ như tài nguyên kinh tế phục vụ mô hình nông - thủy sản xen canh công nghệ cao, ít tiêu tốn nước ngọt. Bên cạnh đó, kỷ luật quản lý tài nguyên phải siết chặt tối đa, ngăn chặn triệt để nạn khai thác cát lòng sông và nước ngầm vô tội vạ - vốn là căn nguyên đẩy nhanh tốc độ sụt lún, sạt lở thời gian qua.

Tuy nhiên, quy hoạch vĩ mô chỉ thực sự phát huy giá trị khi năng lực ứng phó tại cơ sở được tổ chức thực chất. Như chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, cấp xã phải nắm chắc từng hộ dân trong khu vực nguy hiểm; danh sách phải có thật, cập nhật thật, giao người phụ trách thật. Phương châm “bốn tại chỗ” cần cấu trúc lại phù hợp thực tiễn, lập danh sách rõ ràng những người có sức khỏe, biết vận hành máy móc phương tiện, đồng thời thiết lập cơ chế liên kết cụm xã, chi viện chéo để không một thôn bản, một người dân nào bị đơn độc trước thiên tai cực đoan.

Hành trình bảo vệ ĐBSCL đòi hỏi sự kiên trì và tầm nhìn minh triết. Khi hệ thống cảnh báo sớm được đầu tư hiện đại; khi kỷ luật quy hoạch gắn liền với trách nhiệm người đứng đầu; và khi sinh kế của người nông dân nương theo quy luật tự nhiên, giữ vững sự ổn định và phát triển bền vững.

Bài, ảnh: HÀ TRIỀU