Với kế hoạch đầu tư hàng ngàn tỉ yen vào lĩnh vực đóng tàu, Tokyo muốn giành lại quyền kiểm soát lớn hơn đối với ngành công nghiệp mang tính chiến lược. Tuy nhiên, giới phân tích chỉ ra những rào cản lớn đối với tham vọng này.

Nhật muốn tăng gấp đôi sản lượng đóng tàu nội địa vào năm 2035 so với năm 2024. Ảnh: Nikkei Asia

Ngành chiến lược quan trọng

Năm ngoái, đảng Dân chủ Tự do (LDP) cầm quyền ở Nhật Bản đã đề xuất thành lập một quỹ đầu tư quy mô lớn trị giá tới 1.000 tỉ yen (khoảng 6,3 tỉ USD) nhằm phục hồi ngành đóng tàu nội địa.

Trong đó, khu vực tư nhân cam kết đóng góp 350 tỉ yen, còn chính phủ cung cấp nguồn vốn tương đương trong 10 năm đầu và hoàn tất phần còn lại sau đó. Kế hoạch cũng kêu gọi tái tổ chức các công ty đóng tàu thành tối đa 3 tập đoàn lớn. Mục tiêu là đến năm 2035 tăng gấp đôi sản lượng đóng tàu trong nước, lên 18 triệu tấn tổng dung tích (GT).
Nỗ lực vực dậy ngành đóng tàu của Nhật Bản trở nên cấp bách hơn trong bối cảnh bất ổn tại Trung Đông đã phơi bày sự mong manh của các tuyến hàng hải toàn cầu.

Nhật Bản từng là cường quốc đóng tàu cho đến đầu thập niên 90 của thế kỷ trước, chiếm khoảng 50% sản lượng toàn cầu. Hiện Nhật là quốc gia đóng tàu lớn thứ ba thế giới theo sản lượng, nhưng đã bị bỏ xa bởi Hàn Quốc và Trung Quốc - những đối thủ nâng cao năng lực cạnh tranh nhờ chi phí lao động thấp và sự hỗ trợ từ chính phủ. Nhật chiếm khoảng 13% sản lượng toàn cầu, trong khi Hàn Quốc chiếm xấp xỉ 28% và Trung Quốc lên tới 55%.

Đối với một quốc đảo như Nhật Bản, vận tải biển đóng vai trò sống còn đối với nền kinh tế. An ninh kinh tế của nước này phụ thuộc nhiều vào nguồn cung tàu ổn định. Cuối năm ngoái, Chính phủ Nhật Bản đã xếp đóng tàu vào danh mục ngành có ý nghĩa chiến lược quan trọng đối với an ninh kinh tế, cùng với trí tuệ nhân tạo (AI) và chất bán dẫn.

Nhật phụ thuộc vào vận tải biển đối với hơn 99% hoạt động xuất nhập khẩu. Chủ tịch tập đoàn vận tải biển Nippon Yusen Kabushiki Kaisha của Nhật Bản, ông Hitoshi Nagasawa từng cảnh báo rằng nền kinh tế nước này sẽ hứng chịu thiệt hại nặng nề nếu Trung Quốc từ chối mọi đơn đặt hàng đóng tàu từ Tokyo.

Tháo gỡ loạt vướng mắc

Các chuyên gia cho rằng việc hồi sinh ngành đóng tàu của Nhật Bản không đơn giản chỉ là “bơm vốn”, mà còn phải giải quyết loạt vấn đề như chi phí nhân công cao, thiếu lao động và suy giảm năng lực trong nhiều năm.

Chiến lược của Nhật Bản sẽ chuyển sang tập trung phát triển các loại tàu phức tạp, giá trị cao thay vì các sản phẩm tiêu chuẩn dễ sản xuất hàng loạt - hướng đi mà châu Âu và Hàn Quốc đã áp dụng. Nhưng điều này cũng đồng nghĩa Nhật khó giành lại vị thế dẫn đầu về sản lượng như trước.

Một phần kế hoạch bao gồm mô hình “xưởng đóng tàu quốc gia”, trong đó chính phủ tài trợ xây dựng hoặc nâng cấp cơ sở trước khi giao cho khu vực tư nhân vận hành. Nhật Bản cũng cần đầu tư vào đào tạo kỹ sư lành nghề, khi ngành đã mất khoảng 10.000 lao động kỹ năng cao trong giai đoạn 2018-2024. Quốc gia Đông Bắc Á còn đối mặt với những thách thức thường thấy ở các nền kinh tế phát triển, bao gồm chi phí lao động cao, dân số già và công việc chân tay giảm sức hấp dẫn đối với thế hệ trẻ.

Trong bối cảnh đó, việc đạt được mục tiêu đề ra sẽ không dễ. Trước hết, nâng cao năng suất là điều thiết yếu. Lộ trình đề ra nhiệm vụ thúc đẩy tự động hóa và giảm lực lượng lao động tại các cơ sở sản xuất trong giai đoạn 2026-2028 bằng cách tận dụng các công nghệ tiên tiến như robot và AI. Đổi mới công nghệ có thể sẽ là chìa khóa thành công đối với Nhật Bản.

Nâng cấp thiết bị cũng rất quan trọng. Từ năm 2029-2031 sẽ tập trung xây dựng và mở rộng các cơ sở như ụ tàu và cần cẩu, với mục tiêu đưa vào vận hành giai đoạn 2032-2034 để gia tăng sản xuất.

Trong chiến lược tái cấu trúc ngành, công ty đóng tàu lớn nhất Nhật Bản là Imabari Shipbuilding đã thâu tóm hãng lớn thứ hai Japan Marine United. Điều này sẽ tạo ra tập đoàn đóng tàu lớn thứ 4 thế giới.

Ngành đóng tàu cũng là lĩnh vực hợp tác trong các kế hoạch đầu tư của Nhật với Mỹ, vốn được thống nhất trong các cuộc đàm phán thuế quan song phương.

HẠNH NGUYÊN (Theo SCMP, Yomiuri Shimbun)