Một điều khoản trong thỏa thuận sơ bộ giữa Mỹ và Iran nêu rõ: “Mỹ và các đối tác Trung Đông sẽ xây dựng một kế hoạch cụ thể với kinh phí ít nhất 300 tỉ USD cho việc tái thiết và phát triển kinh tế của Cộng hòa Hồi giáo Iran”. Đây được coi là quỹ tái thiết và phát triển kinh tế nhằm động viên Iran chấp nhận từ bỏ chương trình vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, điều mà dư luận quan tâm hơn là ai sẽ đóng góp vào gói đầu tư khổng lồ này và lý do gì?

Iran cho biết chiến dịch không kích của Mỹ và Israel đã gây tổn thất cho nền kinh tế nước này hàng trăm tỉ USD. Ảnh: Getty Images

Bù đắp tổn thất chiến tranh?

Tổng thống Donald Trump và Phó Tổng thống JD Vance đều khẳng định Washington không bỏ ra đồng xu nào từ tiền thuế của người dân Mỹ cho quỹ tái thiết trên. Chính phủ Mỹ không đóng góp vào quỹ này là điều dễ hiểu, bởi đây là vấn đề chính trị nhạy cảm trong cuộc chiến không được lòng dân. Trong quá trình đàm phán, Iran được cho đã đề nghị bồi thường 400 tỉ USD cho thiệt hại chiến tranh, nhưng Mỹ từ chối và quỹ này là một hình thức “bù đắp”.

Hiện tại, hơn phân nửa số tiền trên đã được cam kết, đến từ các công ty đóng tại Mỹ, các quốc gia vùng Vịnh, châu Á, Nam Mỹ và châu Phi. Tại châu Á, các công ty được xác định đến từ Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore và Malaysia. Các khoản đầu tư cam kết trải rộng trên các lĩnh vực năng lượng, hậu cần, sản xuất và vận tải. Nguồn tin từ Iran cho biết cơ chế đóng góp vào quỹ sẽ được triển khai theo nhiều cách khác nhau, bao gồm việc đảm bảo các khoản vay, thiết lập các hạn mức tín dụng hoặc trực tiếp tài trợ cho việc tái thiết các địa điểm bị thiệt hại trong chiến tranh, như khu phức hợp thép Mobarakeh, nhà máy lọc dầu, sân bay và các cơ sở hạ tầng khác.

Cộng hòa Hồi giáo Iran sở hữu trữ lượng khí đốt tự nhiên đã được chứng minh lớn thứ hai thế giới và trữ lượng dầu mỏ lớn thứ tư thế giới. Quốc gia hơn 92 triệu dân này cũng có dân số trẻ, trình độ học vấn cao, có nền tảng công nghiệp đa dạng và tiềm năng chưa được khai thác trong các lĩnh vực từ hóa dầu và khai khoáng cho đến du lịch và nông nghiệp.

Thực tế, dù là một trong những nền kinh tế lớn nhất Trung Đông, Iran hầu như không thu hút được bất kỳ khoản đầu tư trực tiếp nước ngoài đáng kể nào trong 4 thập kỷ qua, bị loại khỏi thị trường vốn toàn cầu bởi các đợt trừng phạt của Mỹ và quốc tế. Các tài sản quốc gia Iran ở nước ngoài cũng bị đóng băng. Trong bối cảnh đó, chiến dịch không kích của liên minh Mỹ - Israel chỉ tính riêng trong 40 ngày tính từ 28-2 đã gây nhiều tổn thất lớn về cơ sở vật chất của Iran. Trong một đánh giá sơ bộ hồi giữa tháng 4, Tehran cho biết chiến dịch không kích của Mỹ và Israel đã gây tổn thất cho nền kinh tế Iran lên đến 270 tỉ USD, tương đương khoảng 57% GDP. 

Cơ hội hội nhập kinh tế 

Ông Arman Mahmoudian, chuyên gia về quan hệ quốc tế tại Viện An ninh Quốc gia và Toàn cầu thuộc Đại học Nam Florida (Mỹ), nhận định đầu tư vào Iran là cách thúc đẩy nước này hội nhập kinh tế và phụ thuộc tài chính vào bên ngoài, từ đó phải duy trì quan hệ ôn hòa, ổn định hơn với các nước trong khu vực. “Bằng cách đầu tư vào Iran và trở thành đối tác kinh tế có giá trị hơn, các quốc gia Arab có thể hy vọng giảm thiểu khả năng bị Tehran nhắm mục tiêu”, ông Mahmoudian bày tỏ.

Dẫu vậy, các quốc gia Arab vẫn còn e ngại công khai đóng góp vào quỹ, dù Mỹ đã thay mặt họ cam kết xây dựng kế hoạch thực hiện. Trong khi đó, dù không tham gia đầu tư, nhưng Mỹ lại đóng vai trò quan trọng trong quá trình triển khai thực hiện quỹ tái thiết. Cơ chế thực hiện kế hoạch này sẽ được hoàn thiện như một phần của thỏa thuận cuối cùng trong vòng 60 ngày. Sau đó, tất cả các giấy phép, miễn trừ cần thiết cho các giao dịch tài chính liên quan sẽ do Mỹ quyết định.

Trong phát biểu hôm 18-6, Phó Tổng thống JD Vance nêu ví dụ cụ thể về vai trò của Mỹ: Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) muốn đầu tư xây dựng một nhà máy điện tại Iran, nhưng điều này hiện nay là không thể thực hiện do liên quan đến cấm vận của Mỹ. “Điều chúng tôi muốn nói là nếu Iran cư xử đúng mực (theo thỏa thuận) và nếu UAE muốn xây dựng nhà máy điện, thì chúng tôi sẽ nới lỏng các lệnh trừng phạt cần thiết để điều đó có thể thực hiện được”, ông Vance nêu rõ.

Về lâu dài, các nhà đầu tư khu vực hy vọng nếu Iran thật sự từ bỏ tham vọng phát triển vũ khí hạt nhân, Mỹ sẽ thúc đẩy nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc bãi bỏ cấm vận quốc tế nhằm vào Iran để các nước có thể tự do hơn trong lựa chọn đầu tư vào Iran theo nhu cầu.

KIẾN HÒA