Câu chuyện "bẻ kèo" hợp đồng giữa nông dân và doanh nghiệp ở các Cánh đồng lớn (CĐL) tại ĐBSCL không phải là chuyện mới, nhưng liên tục xảy ra trong từng vụ lúa. Thương lái "nhảy" vào phá đám, doanh nghiệp đầu tư CĐL than trời, nông dân "vô tư" bán lúa cho thương lái, chính quyền địa phương khó trong xử lý. Vụ đông xuân 2016-2017, tỉnh Tiền Giang có 3 doanh nghiệp gồm: Công ty Lương thực Tiền Giang, Công ty TNHH Việt Hưng, Công ty Tân Thành và Hợp tác xã (HTX) Nông nghiệp dịch vụ nông thôn Bình Nhì tham gia ký kết hợp đồng với các tổ chức đại diện nông dân trong mô hình CĐL với diện tích gần 2.000ha, ở 21 cánh đồng tại 7 huyện, thị trên địa bàn tỉnh. Tuy nhiên, không đơn vị nào thu mua đủ số lượng đã giao kèo trong hợp đồng.

Công ty Lương thực Tiền Giang thu mua diện tích còn lại trong mô hình CĐL ở xã Hậu Mỹ Trinh ngày 21-2. Ảnh: K.C

Công ty Lương thực Tiền Giang ký kết bao tiêu 1.667 ha của nông dân, ở 17 CĐL, tại 7 huyện, thị. Ông Huỳnh Hữu Hòa, Phó Phòng Kế hoạch, phụ trách phương án CĐL của công ty này cho biết, đến ngày 20-2, công ty mới thu mua được 593ha, với 2.380 tấn lúa các loại. Nông dân đã bán lúa ra ngoài trên 330ha (chiếm trên 20% diện tích bao tiêu). Một số diện tích còn lại, nông dân cũng đang bán lúa ra bên ngoài. Nông dân tự ý nhận tiền đặt cọc và bán ra cho thương lái bên ngoài trước khi đến thời điểm thu hoạch khoảng 20 ngày. Mặc dù HTX và chính quyền địa phương vận động nông dân thực hiện nghiêm túc hợp đồng đã ký với doanh nghiệp, nhưng nông dân không chấp hành. Tại xã Hậu Mỹ Bắc B, diện tích ký kết theo hợp đồng là 70ha (Jasmine 85: 18ha, OM4900: 52ha), đến ngày 20-2, nông dân bán ra bên ngoài 52ha giống OM4900 trước khi công ty định giá và đến mua theo hợp đồng. Nông dân tự ý "bẻ kèo" gây nhiều phiền toái cho Công ty Lương thực Tiền Giang. Theo ông Huỳnh Hữu Hòa, lãnh đạo công ty phải hợp khẩn để bàn giải pháp bù đắp số lượng lúa, gạo ở những diện tích mà nông dân "bẻ kèo".

Công ty TNHH Việt Hưng (huyện Cái Bè) cũng đầu tư trên 180ha trong mô hình CĐL ở 2 địa phương (xã Mỹ Trung, huyện Cái Bè và xã Phú Cường, huyện Cai Lậy). Tuy nhiên công ty không mua được kg lúa nào. Ông Nguyễn Văn Đôn, Giám đốc công ty bức xúc: "Mô hình CĐL tại xã Mỹ Trung được công ty hợp đồng là 100ha, giống IR 50404. Đến nay, nông dân bán ra cho thương nhân bên ngoài toàn bộ diện tích. Còn tại xã Phú Cường, công ty ký hợp đồng 80ha, giống lúa IR50404 và nông dân đã bán toàn bộ cho thương lái bên ngoài". Theo ông Nguyễn Văn Đôn, nông dân nhận tiền cọc và bán ra cho thương lái bên ngoài khi lúa chưa đến thời điểm thu hoạch. Sau khi trao đổi và thỏa thuận cùng công ty, nông dân đồng ý để lúa lại và bán cho công ty giá 5.200 đồng/kg lúa tươi, công ty đề xuất giá mua là 5.050 đồng/kg (do lúa còn chưa chín đúng theo thời gian thu hoạch của hợp đồng ký kết). Nông dân không đồng ý và bán ra cho thương nhân bên ngoài toàn bộ diện tích 100ha, với giá 5.200 đồng/lúa tươi (50ha) và 5.000 đồng/kg lúa tươi (50ha còn lại).

Trên thực tế, nhiều nông dân trồng lúa tham gia vào mô hình CĐL rất cần tiền để trang trải cuộc sống và đặc biệt vụ lúa đông xuân rơi vào thời điểm Tết Nguyên đán, nhà nông cần tiền lo ăn Tết. Trước khó khăn này, nhiều thương lái đã "nhảy" vào và đặt tiền cọc trước cho nông dân để thu mua lúa. Còn đối với các công ty, dù hợp đồng với nông dân nhưng không đưa tiền đặt cọc trước và trước khi thu hoạch 7 ngày thì công ty mới đưa ra giá mua-bán. Chính điều này, nông dân trong mô hình CĐL đã "bẻ kèo" hàng loạt. Sự chông chênh trong hợp đồng mua bán giữa nông dân và doanh nghiệp cũng rất khó xử lý vì biện pháp chế tài không đủ tính răn đe. Câu chuyện "bẻ kèo" trong mô hình CĐL không phải chuyện mới, nhưng các cấp chính quyền, doanh nghiệp vẫn chưa tìm ra phương án giải quyết dứt điểm. Điều này ảnh hưởng rất lớn đến sự tồn tại của mô hình. Đây là mô hình sản xuất lúa hiện đại hướng đến vùng sản xuất quy mô lớn, sản lượng đồng nhất, nâng cao chuỗi giá trị ngành lúa gạo. Vì thế, rất cần sự chung sức của các bên liên quan để cùng phát triển bền vững.

KHẢI CA