Tại tọa đàm “120 năm phong trào Đông Du ở miền Nam” do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP Cần Thơ, Tạp chí Xưa & Nay và Omega Plus Books phối hợp tổ chức mới đây, nhiều nhà nghiên cứu, sử học nhận định: “Cần Thơ chính là một trong những cái nôi của phong trào Đông Du ở miền Nam”.

Tọa đàm “120 năm phong trào Đông Du ở miền Nam”.

Cách đây 20 năm, TP Cần Thơ được chọn tổ chức hội thảo “100 năm phong trào Đông Du ở miền Nam 1906-2006”. Và 20 năm sau, TP Cần Thơ lại chào đón những nhà nghiên cứu, nhà sử học hội tụ để bàn sâu thêm về phong trào Đông Du vốn có ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống xã hội của miền Nam cách nay 120 năm. Có thể nói phong trào Đông Du đầu thế kỷ XX là một hiện tượng lịch sử đáng chú ý trong tiến trình vận động yêu nước và canh tân của dân tộc Việt Nam. Trong tổng thể phong trào ấy, sự tham gia của các nhân vật ở miền Nam để lại những dấu ấn riêng về quy mô, cách thức tổ chức và nguồn lực xã hội.

Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu cũng như sử liệu, từ năm 1906-1908, ở miền Nam có đến hơn 100 người tham gia Đông Du, trong đó Vĩnh Long 23 người, Đồng Tháp 9 người, Trà Vinh 3 người, Cần Thơ 2 người, Kiên Giang 2 người, TP Hồ Chí Minh 4 người, Long An 1 người. Nói về phong trào Đông Du ở miền Nam, cụ Phan Bội Châu luôn nhấn mạnh đến tính cách nghĩa hiệp, trọng nghĩa khinh tài của người xứ này. Cụ Phan Bội Châu từng viết trong tác phẩm “Tự phán”: “Mỗi lần thống kê tiền bạc ở trong nước gửi, thấy nhiều nhất là Nam Kỳ... Hiện thời lưu học sinh ở Nam Kỳ đông hơn nên hậu viện trông vào Nam Kỳ là vậy!”.

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Hạnh, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Xưa & Nay, TP Cần Thơ có nhiều sự kiện gắn liền với phong trào Đông Du. Năm 1905, lần đầu tiên Cần Thơ ra mắt Hội Khuyến học Nam Kỳ do ông Võ Văn Thơm làm hội trưởng, đã tổ chức hoạt động xây dựng phong trào khuyến học có ảnh hưởng khắp miền Lục tỉnh Nam Kỳ thời bấy giờ. Năm 1906, cụ Nguyễn Thần Hiến (tức Nguyễn Như Khuê, người Hà Tiên lập nghiệp ở Cần Thơ) đã tổ chức Khuyến Du Học Hội để vận động thanh niên du học. Cụ Nguyễn Quang Diêu là một trong những người đến với tổ chức này sớm nhất, được giao trọng trách phổ biến tài liệu do cụ Phan Bội Châu và cụ Cường Để gửi về, vận động nhà giàu, đại điền chủ ủng hộ phong trào, tạo điều kiện để chuẩn bị cho các chí sĩ Đông Du về nước hoạt động. Năm 1913, cụ Cường Để vào Nam, xuống Long Xuyên sau đó cùng cụ Phan Bội Châu đến lưu trú ở chùa Nam Nhã (Cần Thơ), để xây dựng cơ sở kinh tài cho phong trào.

“Điểm qua một số sự kiện trên để thấy được rằng, Cần Thơ chính là một trong những cái nôi của phong trào Đông Du ở miền Nam thời bấy giờ, đã tổ chức đợt đầu tiên sang Nhật gồm có các ông Đỗ Văn Y, Lưu Quang Bật, Lê Văn Sao, Huỳnh Hưng, Triệu Trưng, và hai thiếu niên là Lý Liễu, Nguyễn Truyện. Đó là những chí sĩ trung kiên của phong trào mà trong số họ có người về sau vẫn tiếp tục hoạt động cách mạng, có người đã chọn cái chết để trở thành bất tử”, nhà nghiên cứu Nguyễn Hạnh nhấn mạnh.

Từ những dẫn liệu lịch sử và nhận định của các nhà nghiên cứu, có thể khẳng định rằng Cần Thơ giữ vai trò quan trọng trong phong trào Đông Du ở miền Nam đầu thế kỷ XX. Không chỉ là nơi khởi phát nhiều tổ chức, hoạt động vận động du học, Cần Thơ còn góp phần kết nối nguồn lực, lan tỏa tinh thần yêu nước và canh tân trong toàn vùng Nam Kỳ. Việc tiếp tục nghiên cứu, làm rõ vị trí của Cần Thơ trong phong trào Đông Du không chỉ góp phần hoàn thiện nhận thức lịch sử, mà còn khẳng định giá trị truyền thống trong tiến trình phát triển của thành phố.

Bài, ảnh: ĐĂNG HUỲNH