Tâm lý sợ sai, né tránh, đùn đẩy trách nhiệm có thể khiến công việc trì trệ và bỏ lỡ cơ hội phát triển. Nhưng bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm không có nghĩa là nới lỏng kỷ luật; điều cần bảo vệ là những người đổi mới vì lợi ích chung, biết chịu trách nhiệm và không vượt qua ranh giới của nguyên tắc.

Trong quá trình xây dựng và phát triển đất nước, đội ngũ cán bộ là lực lượng trực tiếp tổ chức thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước. Thực tiễn ngày càng đặt ra nhiều vấn đề mới, đòi hỏi cán bộ không chỉ có phẩm chất chính trị, đạo đức, năng lực chuyên môn mà còn phải có bản lĩnh, tinh thần chủ động và khả năng tìm cách giải quyết những tình huống phát sinh.

Ở chiều ngược lại, tâm lý e dè, sợ sai, né tránh hoặc đùn đẩy trách nhiệm có thể làm giảm hiệu quả công việc, thậm chí khiến những cơ hội phát triển bị bỏ lỡ. Vì vậy, khuyến khích và bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung không chỉ là yêu cầu đối với công tác cán bộ mà còn có ý nghĩa thiết thực đối với hiệu quả vận hành của bộ máy.

Trường Chính trị TP Cần Thơ tổ chức 33 lớp “Bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng số cho cán bộ, công chức, viên chức trong hệ thống chính trị” vào tháng 6-2026. Ảnh: DUY KHÔI

Dám làm không có nghĩa là làm tùy tiện

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn coi cán bộ là gốc của công việc, đồng thời yêu cầu người cán bộ phải chủ động, dám chịu trách nhiệm và đặt lợi ích của Đảng, Tổ quốc, nhân dân lên trên lợi ích cá nhân.

Trong tác phẩm “Sửa đổi lối làm việc” năm 1947, Người phê phán những cán bộ nhút nhát, thiếu chủ động, việc gì cũng chờ cấp trên chỉ thị; đồng thời đề cao những sáng kiến xuất phát từ thực tiễn và hướng đến lợi ích của quần chúng.

Tinh thần dám nghĩ, dám làm, vì thế, trước hết là thái độ chủ động trước công việc, biết suy nghĩ, tìm tòi cách giải quyết và dám chịu trách nhiệm về việc mình làm. Nhưng chủ động không đồng nghĩa với tùy tiện, càng không có nghĩa là vượt khỏi nguyên tắc hoặc thẩm quyền. 

Đây là ranh giới rất quan trọng.

Một cán bộ mạnh dạn đề xuất cách làm mới không có nghĩa được phép bỏ qua kỷ luật. Đổi mới chỉ có giá trị khi xuất phát từ động cơ trong sáng, nhằm giải quyết công việc tốt hơn và phục vụ lợi ích chung.

Cách Chủ tịch Hồ Chí Minh nhìn nhận sai lầm, khuyết điểm cũng gợi mở một cách đánh giá cán bộ công bằng và toàn diện hơn. Người chỉ rõ con người không ai tránh khỏi khuyết điểm; điều quan trọng là phải cố gắng sửa chữa.

Bởi vậy, một kết quả chưa đạt như mong muốn không nên là căn cứ duy nhất để đánh giá người cán bộ. Cần xem xét cả động cơ, ý thức trách nhiệm, cách thức thực hiện và thái độ khắc phục. Từ đó mới có thể phân biệt rõ giữa những hạn chế, rủi ro phát sinh trong quá trình tìm tòi, đổi mới với hành vi cố ý làm trái, vụ lợi hoặc lợi dụng đổi mới để trục lợi.

Cùng với tinh thần chủ động, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đặt yêu cầu “chí công vô tư” làm chuẩn mực quan trọng của người cán bộ. Điều đó cũng có nghĩa bảo vệ người dám đổi mới không thể tách rời việc giữ vững nguyên tắc, kỷ luật và kiểm soát quyền lực.

Chỉ khi xuất phát từ động cơ trong sáng, vì lợi ích chung và thực hiện đúng trách nhiệm được giao, tinh thần dám nghĩ, dám làm mới thực sự trở thành động lực phát triển.

Hội thi Báo cáo viên, Tuyên truyền viên giỏi năm 2026 tạo điều kiện để đội ngũ báo cáo viên, tuyên truyền viên giao lưu, học hỏi, trao đổi kinh nghiệm, rèn luyện kỹ năng, nghiệp vụ. Ảnh: DUY KHÔI

Bảo vệ người đổi mới, không bảo vệ sai phạm

Tinh thần ấy tiếp tục được cụ thể hóa trong Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 22-8-2026 của Bộ Chính trị về phát huy tính tiên phong, gương mẫu, tinh thần đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, đảng viên trong kỷ nguyên mới. Trên cơ sở đó, ngày 30-9-2026, Ban Bí thư ban hành Quy định số 220-QĐ/TW về cơ chế tôn vinh, trọng dụng và bảo vệ cán bộ dám đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, có hiệu lực từ ngày ký. Quy định xác lập nguyên tắc, điều kiện, tiêu chí, thẩm quyền, trình tự và các biện pháp cụ thể, để yêu cầu bảo vệ người dám làm không dừng ở chủ trương.

Một trong những điểm đáng chú ý là Quy định xác định rõ điều kiện để cán bộ đổi mới, sáng tạo được khuyến khích và bảo vệ. Trước hết, đề xuất phải được báo cáo, xem xét, phê duyệt đúng thẩm quyền, trình tự. Thứ hai, người đề xuất phải có động cơ trong sáng, vì lợi ích chung, tức là vì lợi ích của quốc gia, dân tộc, cộng đồng, của ngành, lĩnh vực, địa phương, cơ quan, đơn vị; không vụ lợi, trục lợi chính sách, không vì lợi ích cục bộ, lợi ích nhóm, tham nhũng, tiêu cực. Thứ ba, đề xuất không thuộc các trường hợp loại trừ và cán bộ không thực hiện các hành vi bị nghiêm cấm.

Đây chính là ranh giới cần thiết giữa khuyến khích đổi mới với việc lợi dụng chủ trương đổi mới để hợp thức hóa sai phạm. Quy định không áp dụng đối với đề xuất trái Cương lĩnh chính trị, Điều lệ Đảng, Hiến pháp hoặc gây phương hại đến quốc phòng, an ninh, chủ quyền, quyền con người, quyền công dân, an toàn tài chính quốc gia và nền tảng tư tưởng của Đảng. Đồng thời, Quy định nghiêm cấm lợi dụng đổi mới để cố ý làm trái nhằm vụ lợi, tự ý thực hiện khi chưa được phê duyệt, cố ý che giấu thông tin, báo cáo sai sự thật hoặc sửa đổi hồ sơ để trốn tránh trách nhiệm.

Về nội dung, đề xuất phải mang tính đột phá, giải quyết được điểm nghẽn thực tế, không bao gồm các cải tiến nghiệp vụ thông thường. Quy định phân đề xuất thành bốn nhóm (đột phá khâu thực thi, đột phá thể chế, mô hình thí điểm, không gian thử nghiệm có kiểm soát); rủi ro càng cao thì thẩm định, giám sát càng chặt chẽ.

Cán bộ phải lập báo cáo đề xuất bằng văn bản, nêu rõ mục tiêu, nguồn lực, tác động tích cực lẫn bất lợi và phương án kiểm soát rủi ro. Người đứng đầu phải phê duyệt hoặc từ chối bằng văn bản trong 10 ngày làm việc, nêu rõ lý do nếu từ chối; quá hạn không trả lời, cán bộ được báo cáo cấp ủy cấp trên. Hội đồng tư vấn, giám sát thực thi (nếu có) chỉ hỗ trợ chuyên môn, không thay thế thẩm quyền quyết định. Như vậy, “dám làm” được đặt trong một quy trình công khai, có người chịu trách nhiệm phê duyệt và có cơ chế theo dõi, giám sát từ đầu đến cuối.

Cùng với bảo vệ, Quy định đặt ra cơ chế tôn vinh, trọng dụng: cán bộ có đề xuất đạt kết quả cao được biểu dương, khen thưởng, xem xét nâng ngạch, nâng lương trước thời hạn; trường hợp hiệu quả đặc biệt xuất sắc, nhân rộng được thì được ưu tiên bố trí, bổ nhiệm, quy hoạch. Tuy vậy, thành tích đổi mới là căn cứ quan trọng nhưng không phải căn cứ duy nhất; việc sử dụng cán bộ vẫn phải dựa trên phẩm chất, uy tín, năng lực và yêu cầu của vị trí công tác.

Quy định cũng chú trọng đánh giá cán bộ trên cơ sở sản phẩm cụ thể và hiệu quả thiết thực. Đề xuất không hoàn thành hoặc chỉ hoàn thành một phần mục tiêu, kể cả phải tạm dừng hoặc chấm dứt thực hiện, không phải là căn cứ duy nhất để xác định vi phạm. Việc xem xét trách nhiệm phải căn cứ vào động cơ, mục đích, thẩm quyền, mức độ lỗi, khả năng dự báo, kiểm soát rủi ro và mức độ chủ động khắc phục hậu quả; không chỉ căn cứ vào hậu quả đã biết sau đó để quy kết, và không quy toàn bộ trách nhiệm cho cá nhân trực tiếp thực hiện.

Cụ thể, không xem xét xử lý kỷ luật đảng khi rủi ro, thiệt hại đã được nhận diện, dự báo và chấp nhận trong giới hạn được phê duyệt, hoặc do nguyên nhân khách quan, bất khả kháng, với điều kiện cán bộ có động cơ trong sáng, tuân thủ đúng thẩm quyền, trình tự, phạm vi được duyệt và đã kịp thời thực hiện các biện pháp cần thiết. Nếu rủi ro phát sinh do sai sót không cố ý, cán bộ có động cơ trong sáng, chủ động báo cáo và khắc phục thì được xem xét miễn hoặc giảm trách nhiệm kỷ luật đảng.

Nhưng đây không phải là “tấm khiên” cho mọi sai phạm. Cơ chế không áp dụng đối với trường hợp thuộc diện loại trừ, hành vi bị nghiêm cấm, cố ý che giấu hoặc không kịp thời khắc phục khiến hậu quả nghiêm trọng hơn, tái phạm sau khi bị nhắc nhở. Việc không xử lý kỷ luật đảng cũng không thay thế trách nhiệm hành chính, dân sự, hình sự theo pháp luật; kết luận của cấp ủy chỉ là tài liệu để cơ quan nhà nước có thẩm quyền đánh giá khách quan, toàn diện.

Khi cán bộ gặp rủi ro hoặc bị khiếu nại, tố cáo liên quan đến đề xuất, ban thường vụ cấp ủy có thẩm quyền xem xét áp dụng biện pháp bảo vệ. Trong thời gian thẩm tra, xác minh (tối đa 30 ngày làm việc, phức tạp không quá 60 ngày), cán bộ được giữ nguyên vị trí công tác, trừ trường hợp có dấu hiệu rõ ràng về tham nhũng, tiêu cực hoặc vi phạm đặc biệt nghiêm trọng. Nếu bị khiếu nại, tố cáo sai sự thật hoặc xử lý không đúng, cán bộ được khôi phục danh dự, uy tín, quyền lợi hợp pháp trong 30 ngày làm việc kể từ ngày có kết luận; người trù dập, trả thù cũng bị xem xét, xử lý.

Cách tiếp cận này tạo thêm niềm tin và động lực để cán bộ chủ động hành động, nhưng không làm mất đi yêu cầu về trách nhiệm, kỷ luật, kiểm tra và giám sát. Quy định nhấn mạnh phải bảo đảm hài hòa giữa phát huy đổi mới, sáng tạo với kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; cơ chế khuyến khích, bảo vệ được áp dụng từ khi đề xuất ý tưởng đến khi kết thúc thực hiện, bảo đảm dân chủ, khách quan, công khai, minh bạch.

Tinh thần đó cũng thống nhất với những định hướng của Đại hội XIV về xây dựng đội ngũ cán bộ trong giai đoạn mới. Cán bộ phải có phẩm chất, năng lực, tư duy đổi mới; được khuyến khích và bảo vệ khi năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung; đồng thời phải tăng cường kiểm soát quyền lực, kiểm tra, giám sát và phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Hai yêu cầu này không đối lập nhau.

Cần tạo không gian cho sáng tạo nhưng không thể xóa bỏ ranh giới của nguyên tắc; cần bảo vệ người dám làm nhưng không thể dung túng cho việc làm sai vì lợi ích cá nhân. Bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm vì thế không phải tạo ra một “ngoại lệ” cho sai phạm, mà là tạo điều kiện để người có động cơ trong sáng, hành động vì lợi ích chung có thể mạnh dạn đề xuất, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm về quyết định của mình.

Gần 700 cán bộ, công chức, viên chức của TP Cần Thơ vừa được tham gia bồi dưỡng lý luận chính trị. Ảnh: DUY KHÔI

Để cán bộ dám hành động và dám chịu trách nhiệm

Yêu cầu này càng có ý nghĩa trong thực tiễn quản lý, điều hành ở địa phương.

Cán bộ, nhất là cán bộ ở cơ sở, thường xuyên phải xử lý những công việc cụ thể, đa dạng và có những tình huống không thể giải quyết chỉ bằng cách áp dụng máy móc một khuôn mẫu có sẵn. Nếu mọi quyết định đều bị chi phối bởi tâm lý “làm nhiều dễ sai”, người cán bộ sẽ khó chủ động, còn bộ máy cũng khó tạo ra những chuyển biến mới.

Bởi vậy, cùng với tiếp tục hoàn thiện thể chế, cần xây dựng môi trường làm việc khuyến khích cán bộ chủ động đề xuất giải pháp; người đứng đầu mạnh dạn giao việc, phân công, phân cấp gắn với kiểm tra, giám sát.

Quy định 220-QĐ/TW đặt trách nhiệm không chỉ lên người đề xuất mà cả lên cấp ủy, tập thể lãnh đạo và người đứng đầu: hằng năm chủ động rà soát việc mới, việc khó, điểm nghẽn tồn đọng để giao cán bộ có năng lực nghiên cứu, đề xuất, không chỉ chờ cán bộ tự đề xuất; giao nhiệm vụ gắn với giao quyền, giao quyền đi đôi với kiểm soát quyền lực; vấn đề vượt thẩm quyền phải báo cáo kèm phương án giải quyết, không lấy việc xin ý kiến làm lý do né tránh.

Quy định ưu tiên nguồn lực, điều kiện thử nghiệm cho các đề xuất thuộc những lĩnh vực như khoa học công nghệ, chuyển đổi số, quản lý đất đai, đầu tư công, cải cách hành chính, tinh gọn bộ máy hoặc xử lý vướng mắc do pháp luật chưa rõ, chồng chéo. Các cấp ủy, tổ chức đảng cần rà soát, bổ sung quy chế, quy trình nội bộ và phân công rõ trách nhiệm tiếp nhận, thẩm định, phê duyệt, bảo vệ cán bộ phù hợp điều kiện thực tế.

Tọa đàm khoa học “Đổi mới mô hình đào tạo trung cấp lý luận chính trị theo phương thức giảng viên - học viên đồng kiến tạo tri thức, giá trị mới” do Trường Chính trị TP Cần Thơ tổ chức.

Ở chiều ngược lại, cán bộ phải kịp thời báo cáo tiến độ, khó khăn, rủi ro phát sinh; khi nguy cơ vượt khả năng kiểm soát thì chủ động ứng phó, đề xuất điều chỉnh, tạm dừng hoặc chấm dứt; trong tình huống cấp bách, người đứng đầu có quyền tạm dừng ngay. Cán bộ, cấp ủy, người đứng đầu né tránh, đùn đẩy, chậm trễ không có lý do chính đáng thì bị xem xét trách nhiệm, bố trí lại, thay thế hoặc kỷ luật; còn trù dập cán bộ đổi mới cũng là hành vi bị nghiêm cấm.

Việc đánh giá cán bộ cũng cần chú trọng kết quả và hiệu quả thực tế, đồng thời xem xét công bằng những rủi ro khách quan phát sinh trong quá trình đổi mới. Có như vậy, yêu cầu “dám làm” mới gắn chặt với “dám chịu trách nhiệm”, thay vì rơi vào hai thái cực: hoặc né tránh, sợ sai; hoặc tùy tiện, thiếu kỷ luật.

Trong quá trình đó, các trường chính trị có vai trò quan trọng trong việc hình thành bản lĩnh và năng lực hành động cho đội ngũ cán bộ.

Việc nghiên cứu, giảng dạy tư tưởng Hồ Chí Minh, Nghị quyết 24-NQ/TW, Quy định 220-QĐ/TW và các chủ trương mới của Đảng cần gắn với những tình huống thực tiễn, giúp học viên nhận diện rõ đâu là sáng tạo, đâu là tùy tiện; đâu là dám chịu trách nhiệm và đâu là né tránh trách nhiệm; đâu là rủi ro khách quan trong đổi mới và đâu là hành vi cố ý vi phạm; đâu là đề xuất được khuyến khích, bảo vệ và đâu là trường hợp loại trừ, hành vi bị nghiêm cấm.

Qua đó, việc học lý luận không chỉ dừng lại ở tiếp nhận kiến thức, mà góp phần hình thành đội ngũ cán bộ vừa có bản lĩnh, năng lực, đạo đức công vụ, vừa có ý thức trách nhiệm trước Đảng, Nhà nước và nhân dân.

Từ tư tưởng Hồ Chí Minh đến Nghị quyết 24-NQ/TW, Quy định 220-QĐ/TW và định hướng của Đại hội XIV cho thấy một yêu cầu xuyên suốt: phải khơi dậy tinh thần tiên phong, chủ động, sáng tạo của đội ngũ cán bộ, nhưng đồng thời phải giữ vững nguyên tắc, kỷ luật và kiểm soát quyền lực.

Đích đến vì thế không chỉ là để cán bộ “dám làm”. Quan trọng hơn là tạo ra một môi trường để cán bộ dám làm đúng, làm vì lợi ích chung, làm có hiệu quả và dám chịu trách nhiệm. Khi ranh giới ấy được xác lập rõ ràng và việc đánh giá được thực hiện công bằng, năng lực cống hiến của đội ngũ cán bộ sẽ có thêm điều kiện được phát huy, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Bùi Hải Dương, Võ Thị Bích Diễm
(Trường Chính trị TP Cần Thơ)