Năm 2021, trong bối cảnh đại dịch COVID-19 diễn biến hết sức phức tạp, gây mất mát vô cùng to lớn về người và của, Việt Nam đã nhận được số lượng lớn vaccine, trang thiết bị y tế và thuốc điều trị để từng bước khống chế đại dịch và chuyển đổi mục tiêu từ “không COVID” sang thích ứng an toàn, linh hoạt và kiểm soát dịch hiệu quả. Đây là kết quả của sự chỉ đạo quyết liệt từ lãnh đạo cấp cao, từ các hoạt động ngoại giao trực tiếp của lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Chính phủ, Quốc hội, cho đến quá trình vận động vaccine của các đơn vị, cá nhân trong và ngoài nước.

Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc thăm và làm việc tại Hãng dược Pfizer nhân dịp sang New York dự họp Đại Hội đồng Liên Hiệp Quốc. Ảnh: TTXVN

Việt Nam tiếp nhận lô 117.600 liều vaccine AstraZeneca đầu tiên ngày 24-2-2021 trong bối cảnh nước ta bước vào làn sóng COVID-19 thứ 3.  

Nguồn cung vaccine khi đó vô cùng khan hiếm và chủ yếu phục vụ cho các quốc gia giàu có và tự chế tạo. Sự thật là nhiều nước phát triển đã bắt đầu tiêm vaccine ồ ạt cho công dân của họ trong khi đa số các nước nghèo thậm chí không được tiêm mũi vaccine nào. Các nước giàu lúc ấy, chỉ với 16% dân số thế giới đã mua tới 60% nguồn cung cấp vaccine toàn cầu. Thậm chí, có quốc gia đặt mua số lượng nhiều hơn gấp mấy lần số dân của mình. Chẳng hạn, Canada mua cho 453% dân số, Anh mua 270%, Úc mua 225%, Mỹ mua 182%. 

Sự xuất hiện của ngoại giao vaccine

Việt Nam tiếp nhận hơn 1,5 triệu liều vaccine Nhật Bản tặng nhân chuyến thăm của Thủ tướng Phạm Minh Chính. Ảnh: VGP

Thật ra, ngoại giao vaccine không phải là mới và từng được tiến hành rộng rãi vào thời Chiến tranh Lạnh, khi 2 siêu cường đối thủ Mỹ và Liên Xô hợp tác phát triển và phân phối vaccine. Vaccine ngừa bại liệt đầu tiên được Mỹ và Liên Xô cùng phát triển hồi những năm 1950 và được phân phối khắp nơi trên thế giới theo cam kết của cả 2 nước.

Ngày nay, khi đại dịch COVID-19 tàn phá kinh hoàng sức khỏe nhân loại và nền kinh tế thế giới, các cường quốc cũng thực thi ngoại giao vaccine, dĩ nhiên không thiếu yếu tố cạnh tranh ảnh hưởng địa kinh tế và chính trị. Những nước đứng đầu về nghiên cứu, phát triển và sản xuất vaccine gồm Mỹ, Anh, Nga, Trung Quốc. Trong đó, Nga và Trung Quốc được coi là những nước sớm dẫn đầu cung cấp vaccine cho nhiều nước.

Tuy nhiên, cán cân đã bắt đầu thay đổi khi tại hội nghị thượng đỉnh Nhóm Các nền công nghiệp hàng đầu thế giới (G7) hồi tháng 6-2021, Mỹ và các đồng minh đã cùng nhau cam kết viện trợ 1 tỉ liều vaccine cho thế giới, trong đó Mỹ đóng góp 500 triệu liều (sau đó tăng lên 1,1 tỉ liều mà “không kèm theo bất kỳ điều kiện ràng buộc nào”). Động thái này được đánh giá là bước “tăng tốc” của Mỹ trong cuộc đua “ngoại giao vaccine” nhằm thúc đẩy lợi ích và khôi phục vai trò lãnh đạo toàn cầu của Washington. Tổng thống Joe Biden tự tin tuyên bố rằng Mỹ là “kho vaccine của thế giới” trong cuộc chiến chung chống COVID-19. Theo ông Biden, “sự lãnh đạo mạnh mẽ của Mỹ là cần thiết đối với việc chấm dứt đại dịch và đối với việc tăng cường an ninh y tế toàn cầu trong tương lai, để ngăn ngừa, phát hiện và phản ứng tốt hơn với mối đe dọa kế tiếp”. Ông Biden xác nhận việc chia sẻ vaccine với các nước khác là “lợi ích quốc gia của Mỹ”. 

Khi Mỹ thúc đẩy viện trợ vaccine “vô điều kiện” cho các nước, Trung Quốc thay vì chủ yếu là bán, bắt đầu tăng cường tài trợ và chuyển giao công nghệ sản xuất vaccine. Cuộc đua tranh “ngoại giao vaccine” giữa các nước lớn rõ ràng mang lại lợi ích cho các quốc gia đang phát triển.

Mặt trận mũi nhọn của Việt Nam

Trong khi các nước lớn theo đuổi “chủ nghĩa dân tộc vaccine” và tạo ra không gian cho hoạt động ngoại giao vaccine, diễn biến rất phức tạp của đại dịch COVID-19 đặt ra thách thức lớn đối với nhiều quốc gia đang phát triển là làm sao để nhanh chóng có được vaccine bảo vệ sức khỏe người dân.

Tại Việt Nam, ngay từ khi dịch bùng phát, lãnh đạo cấp cao đã dự báo và ban hành chỉ đạo tổng thể công tác phòng, chống dịch, trong đó coi chiến lược vaccine như một trong những mũi nhọn hàng đầu. Với phương châm “5K + vaccine + công nghệ”, chiến lược vaccine vừa là nhiệm vụ rất cấp bách, vừa là nhiệm vụ chiến lược, lâu dài để kiểm soát và tiến tới đẩy lùi COVID-19.

Trong bối cảnh trong nước chưa sản xuất được vaccine, Việt Nam coi ngoại giao vaccine vốn chưa có tiền lệ là một “mặt trận” rất quan trọng. Ngoại giao vaccine là tìm kiếm và mở rộng nguồn cung để các đối tác song phương và đa phương chia sẻ, cung cấp sớm nhất và nhiều nhất vaccine, cũng như thuốc điều trị, trang thiết bị y tế và chuyển giao công nghệ sản xuất vaccine cho Việt Nam.

Chuyến thăm chính thức Cuba và các hoạt động của Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc tại Phiên thảo luận chung cấp cao khóa 76 Đại Hội đồng Liên Hiệp Quốc ở New York (Mỹ) vào trung tuần tháng 9 là một dấu mốc quan trọng trong công tác đối ngoại quốc gia năm 2021 trên cả phương diện song phương lẫn đa phương và đặc biệt là ngoại giao vaccine. Ý nghĩa to lớn này cũng được thể hiện qua chuyến công du châu Âu và sau đó là Nhật Bản của Thủ tướng Phạm Minh Chính vào tháng 11. Tinh thần ngoại giao vaccine còn được chứng minh qua chuyến công du châu Âu của Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ hồi đầu tháng 9.

Khi trở về từ những chuyến đi đó, lãnh đạo nước ta đều mang theo hàng triệu liều vaccine nước bạn tặng, cũng như các cam kết, hợp đồng đối với hàng chục triệu liều vaccine khác.

Chủ động xúc tiến, phối hợp chặt chẽ, sáng tạo và hiệu quả, ngoại giao vaccine đã thật sự tỏa sáng và làm lấp lánh thêm lịch sử của ngành ngoại giao Việt Nam. Những kết quả đầy ấn tượng làm nức lòng người dân của ngoại giao vaccine đã chứng tỏ uy tín và vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế cũng như mạng lưới quan hệ rộng mở với bạn bè khắp các châu lục. Đây là thành quả của 35 năm đổi mới, là kết tinh của nỗ lực nhất quán triển khai đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa.

ĐỨC TRUNG