Nằm ở vị trí cầu nối chiến lược giữa khu vực Đông Nam Á lục địa và nền kinh tế ASEAN rộng lớn hơn, sự tham gia của Việt Nam vào Chương trình Hợp tác Kinh tế Tiểu vùng Mekong mở rộng (GMS), Ủy hội sông Mekong (MRC) và các cơ chế tiểu vùng khác cho phép kết nối các thách thức phát triển địa phương với các ưu tiên rộng lớn hơn của ASEAN về hội nhập kinh tế, bền vững môi trường và sức chống chịu khu vực. Đây là đánh giá của Giáo sư Awang Azman Awang Pawi tại Đại học Malaya, đồng thời là nghiên cứu viên cấp cao Viện Hàn lâm Quốc gia Malaysia, khi trả lời phỏng vấn phóng viên TTXVN tại Kuala Lumpur về Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49, diễn ra từ 14-17/11 tại Manila, Philippines.

Tổng thống Philippines Ferdinand Romualdez Marcos Jr., Chủ tịch ASEAN năm 2026 đón Thủ tướng Lê Minh Hưng dự Lễ khai mạc Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49 diễn ra sáng 15-11.

Theo nhà phân tích chính trị Malaysia này, Việt Nam đã có những đóng góp ý nghĩa trong kết nối xuyên biên giới, phát triển nông nghiệp, hội nhập thương mại và quản trị bền vững tài nguyên nước. Tuy nhiên, hiệu quả của các sáng kiến này vẫn chưa đồng đều do khoảng cách về cơ sở hạ tầng, áp lực môi trường và sự khác biệt về ưu tiên phát triển quốc gia tiếp tục hạn chế hợp tác khu vực. Thực tế tại Đồng bằng sông Mekong cho thấy phát triển tiểu vùng cần được coi là vấn đề toàn khu vực ASEAN, bởi biến đổi khí hậu, hạn hán, xâm nhập mặn và quản lý nước thượng nguồn đang ảnh hưởng trực tiếp tới sản xuất lương thực, sinh kế và an ninh kinh tế vượt ra ngoài ranh giới quốc gia Việt Nam. Do đó, Việt Nam cần tiếp tục thúc đẩy quản trị nguồn nước xuyên biên giới mạnh mẽ hơn, chia sẻ dữ liệu thủy văn minh bạch, thích ứng khí hậu và nông nghiệp bền vững.

Về mặt kinh tế, Việt Nam sở hữu vị trí thuận lợi để kết nối các trung tâm sản xuất lục địa với mạng lưới hàng hải và chế tạo rộng lớn của ASEAN. Các ngành điện tử, cơ khí, dệt may và chế biến nông sản đang mở rộng của Việt Nam có thể bổ trợ cho thế mạnh của Malaysia trong lĩnh vực bán dẫn, sản xuất tiên tiến, tài chính và logistics. Để làm sâu sắc hơn sự hội nhập này, Việt Nam có thể giúp thúc đẩy các thủ tục biên giới hiệu quả hơn, hệ thống hải quan điện tử, hành lang vận tải hiện đại và hợp tác công nghiệp kết nối Campuchia, Lào, Thái Lan và Việt Nam với các nền kinh tế ASEAN khác.

Tuy nhiên, theo Giáo sư Awang, thách thức đặt ra là chuyển từ xây dựng hạ tầng sang các mạng lưới sản xuất tích hợp cho phép doanh nghiệp nhỏ và cộng đồng phát triển tham gia thương mại khu vực. Sự đóng góp chiến lược của Việt Nam được đo lường bằng khả năng biến Mekong từ tập hợp các nền kinh tế kết nối riêng rẽ thành một vùng kinh tế hội nhập và tự cường. Đối với Malaysia, kết nối Mekong mạnh mẽ giúp đa dạng hóa nguồn cung, củng cố chuỗi cung ứng công nghiệp và lương thực, đồng thời giảm thiểu rủi ro đứt gãy từ căng thẳng thương mại toàn cầu. Ông Awang nhấn mạnh khả năng phục hồi kinh tế của ASEAN không chỉ phụ thuộc vào việc thu hút đầu tư nước ngoài riêng lẻ, mà còn phụ thuộc vào việc xây dựng các mạng lưới sản xuất, trong đó các quốc gia thành viên bổ sung cho nhau thay vì cạnh tranh một cách tiêu cực.

Trên nền tảng Quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện được nâng cấp vào tháng 11-2024, Việt Nam và Malaysia sở hữu thế mạnh kinh tế bổ trợ lẫn nhau, tạo vị thế thuận lợi để cùng dẫn dắt giai đoạn chuyển đổi kinh tế tiếp theo của ASEAN.

Mối quan hệ kinh tế giữa hai nước đã phát triển rất đáng kể. Theo Bộ Công Thương Việt Nam, kim ngạch thương mại song phương trong 9 tháng đầu năm 2026 đã đạt khoảng 17,4 tỉ USD, vượt tổng kim ngạch của cả năm 2025, phản ánh sự phụ thuộc lẫn nhau ngày càng gia tăng giữa hai nền kinh tế. Chuyên gia Awang chỉ ra 3 cơ hội hợp tác đặc biệt triển vọng giữa Việt Nam và Malaysia.

Thứ nhất, hai nước có thể cùng thúc đẩy hội nhập kinh tế số ASEAN thông qua triển khai Hiệp định khung về kinh tế số ASEAN (DEFA), dự kiến sẽ được ký tại Hội nghị Cấp cao ASEAN tại Manila sau khi kết thúc đàm phán vào tháng 5-2026, tập trung vào thanh toán số tương thích, quản trị dữ liệu xuyên biên giới, an ninh mạng, nghiên cứu trí tuệ nhân tạo (AI), liên kết đại học - doanh nghiệp và hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Thứ hai, hai nước có thể xây dựng hệ sinh thái sản xuất công nghệ cao khu vực bằng việc kết hợp năng lực bán dẫn của Malaysia và năng lực sản xuất điện tử của Việt Nam nhằm cùng thu hút các ngành công nghiệp giá trị cao, đồng thời tăng cường sự tham gia của ASEAN vào các chuỗi giá trị toàn cầu tiên tiến.

Thứ ba, hai nước có thể hợp tác thúc đẩy tăng trưởng xanh, an ninh năng lượng khu vực và sáng kiến truyền tải điện năng lượng tái tạo Việt Nam - Malaysia - Singapore thuộc Lưới điện ASEAN. Cuộc gặp giữa Thủ tướng hai nước vào tháng 5-2026 đã tạo đà chính trị mạnh mẽ khi thảo luận về hợp tác AI, kinh tế số, STEM, an ninh lương thực và năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, hai bên cần thiết lập các chương trình hợp tác có thể đo lường được, đi kèm với những cam kết đầu tư rõ ràng, lộ trình thực hiện cụ thể và mang lại lợi ích thiết thực cho các ngành công nghiệp cũng như người dân của cả hai nước.

Theo Giáo sư Awang, Malaysia và Việt Nam nên chuyển mình từ vị thế là những quốc gia tham gia thành công vào quá trình phát triển kinh tế của ASEAN, để trở thành những bên cùng kiến tạo nên giai đoạn tăng trưởng tiếp theo của khối.

Bằng cách kết hợp thế mạnh về công nghệ và thể chế của Malaysia với sự năng động trong lĩnh vực sản xuất cùng khả năng kết nối kinh tế của Việt Nam, cả hai quốc gia có thể góp phần giúp ASEAN trở nên đổi mới sáng tạo hơn, bền vững hơn, hội nhập kinh tế sâu rộng hơn và độc lập hơn về mặt chiến lược. Nhà phân tích này cho rằng Malaysia nên nhìn nhận tầm ảnh hưởng ngày càng tăng của Việt Nam trên phương diện ngoại giao và kinh tế như một cơ hội chiến lược, thay vì coi đó là một thách thức cạnh tranh. Một Việt Nam tự tin, năng động về kinh tế và có trách nhiệm trong ngoại giao sẽ củng cố vị thế đàm phán chung của ASEAN, đồng thời đóng góp vào hòa bình khu vực. Thước đo thực sự cho vai trò lãnh đạo khu vực của Việt Nam không nằm ở số lượng các sáng kiến ngoại giao mà quốc gia này ủng hộ, mà nằm ở khả năng chuyển hóa những sáng kiến đó thành những cải thiện bền vững về an ninh khu vực, hội nhập kinh tế và đời sống của người dân.

Xét cho cùng, theo đánh giá của Giáo sư Awang, tương lai của ASEAN không thể chỉ dựa vào sức mạnh của riêng một quốc gia thành viên nào, mà tương lai đó phụ thuộc vào việc liệu những quốc gia như Việt Nam và Malaysia có thể biến thế mạnh quốc gia của mình thành sức mạnh tập thể của cả khu vực hay không.

BÙI HOÀN