DUYÊN KHÁNH
(Tổng hợp từ Latimes, Global Times, Nytimes, wikipedia)

Bất kể những thị phi, nghi ngờ, hàng chục năm qua, truyền hình thực tế (THTT) vẫn duy trì độ "hot" qua mỗi mùa phát sóng. Nhiều chương trình đình đám: So you think you can dance, Dancing With the Stars, The Amazing Race, Top Chef, The Voice… được xướng tên tại giải Emmy danh giá. Và Việt Nam cũng không nằm ngoài "tâm bão" đó. Giới phân tích đánh giá đây vẫn sẽ là một trong những xu hướng giải trí chủ đạo trong tương lai.

Cả thế giới cùng "thực tế"

Manh nha tại Mỹ từ những năm 1940 với show phát thanh Candid Microphone (Micro thu lén)- là tiền đề cho show Candid Camera (Máy quay lén) của đạo diễn Mỹ Allen Funt- THTT làm mưa làm gió trên sóng truyền hình từ Âu sang Á, từ châu Mỹ, châu Đại dương đến châu Phi suốt những thập niên 1990 đến nay. Mùa này tiếp nối mùa kia, THTT cứ ngày càng nhảy vọt về số lượng chương trình và người xem. Tờ Forbes cho rằng THTT đã nuôi sống ngành truyền hình một cách ngoạn mục. Những kênh âm nhạc danh tiếng như MTV, VH1 phải cảm ơn THTT bởi đây là nguồn cung cấp nhạc để các kênh này phát được 24/24 giờ. Theo ABCNews, có thể có vài chương trình bị phê phán nặng nề về hành vi đạo đức hay dung tục như Katie Price nhưng từ năm 2000 tới nay nhiều show THTT đã khẳng định được giá trị và đặt được dấu ấn lên bề mặt văn hóa đại chúng.

THTT mở màn thế kỷ 21 bằng hai show: Survivor và American Idol với những ý tưởng mới lạ, hấp dẫn. Nhiều năm liền, American Idol trở thành chương trình được nhiều người xem nhất nước Mỹ. Những show THTT "sinh sau đẻ muộn" như The Amazing Race, America’s Next Top Model, Dancing With The Stars, The Apprentice, Fear Factor hay Big Brother…cũng thành công vang dội ở Mỹ, được kéo dài thành nhiều kỳ liên tiếp và vang xa tới nhiều châu lục khác. Hiện nay chỉ riêng show Top Model của siêu mẫu Tyra Banks đã phủ khắp 120 quốc gia với khoảng 40 phiên bản riêng biệt.

Vũ Thảo My (đứng thứ 2 từ phải qua) là thí sinh đăng quang ngôi vị quán quân Giọng hát Việt mùa thứ 2. Ảnh: vietnamplus.vn

Chỉ mới xuất hiện trên sóng truyền hình Việt Nam khoảng 10 năm trở lại đây, nhưng THTT Việt Nam không hề kém cạnh các nước trong khu vực khi số lượng show THTT tăng lên với tốc độ chóng mặt, những show đình đám của thế giới đều lần lượt có phiên bản Việt. Hiện có khoảng 20 show THTT lên sóng tại Việt Nam, đa dạng mọi lĩnh vực, từ âm nhạc (The Voice, Vietnam Idol…) đến thời trang (Project Runway), người mẫu (Vietnam Next Top Model), nấu ăn (MasterChef Việt)… Ngoài các show THTT mua bản quyền từ nước ngoài, một số đài truyền hình cũng tự sản xuất chương trình. Tuy nhiên, có thể nhận thấy các show THTT nội khó có thể cạnh tranh lại với các show THTT ngoại vốn đã được khẳng định độ "hot" ngay từ khi lên sóng cộng với những chiêu P.R ở mức thượng thừa.

Xu hướng truyền hình đương đại

"Tương lai của những kênh truyền hình thực tế - reality show - vẫn còn đang gặm nhấm vinh quang trong thời hoàng kim của mình và khi cuộc sống ngày càng mang tính hưởng thụ hơn thì reality show sẽ không bao giờ chết"- nhà báo Sheila Marikar của kênh truyền hình ABC (Mỹ) nói.

Nhiều nhà phê bình lo ngại những xu hướng không lành mạnh của THTT như: câu khách bằng sex, bằng các xì-căng-đan… Thậm chí nhiều người kể tội THTT "lôi cuốn" các ca sĩ hoặc nghệ sĩ ở lĩnh vực khác vào những vai trò như giám khảo (Vietnam Idol, The Voice…) hoặc thí sinh tham gia cuộc chơi (Bước nhảy hoàn vũ, Cặp đôi hoàn hảo…), khiến nhiều dự án nghệ thuật lớn bị lơ là. Nhưng đó là lỗi của THTT hay của chính những người đứng sau máy quay, của những người tham gia?

Phải thừa nhận rằng THTT mang đến những xúc cảm mới cho công chúng. Đã không còn kiểu xem truyền hình: ngồi vào ghế bành và thụ động đón nhận những gì được mang lại qua chiếc ti-vi. Khán giả ngày nay khác hơn rất nhiều, nhất là giới trẻ, với nhu cầu bày tỏ ý kiến, thể hiện bản thân mình. THTT đáp ứng được những nhu cầu ấy. Khán giả đang xem một chương trình THTT về âm nhạc, yêu thích một ca sĩ nào đó, nhắn tin bình chọn cho ca sĩ ấy, tin nhắn đó sẽ đóng góp quan trọng vào việc giữ ca sĩ ở lại để đi tiếp hay loại ca sĩ; khán giả đang xem một bộ phim, thích phương án xử lý tình huống nào, nhắn tin bình chọn, ngay tập phim sau, phương án nhiều người bình chọn nhất sẽ được thể hiện… Cứ như vậy, THTT đang khiến khán giả Việt Nam phát sốt, vừa dõi mắt theo chương trình vừa bấm phím gởi tin nhắn…

THTT làm được những điều trên là nhờ tính tương tác và giải trí cao của các chương trình. Những nhà nghiên cứu gọi đó là truyền hình tương tác - "Interactive television". Vai trò của khán giả đã khác hẳn đi, thói quen xem cho vui mắt, vui tai dần bị thay thế bởi cách xem chủ động: lựa chọn và tham gia vào show THTT. Thậm chí khán giả còn có thể biên tập, sắp xếp một show theo cách mình mong muốn… Quá trình tương tác - trao đổi cũng giúp những người sản xuất chương trình hiểu hơn tình cảm, nhu cầu của khán giả; xác định rõ hơn hiệu quả của thông tin. Tương tác tạo khả năng đa dạng hóa nguồn thông tin. Xét cho cùng, truyền hình tương tác góp phần thu hút ngày càng nhiều khán giả, tăng tính cạnh tranh cho một show truyền hình, một kênh truyền hình, một đài truyền hình.

THTT đang trở thành xu hướng chủ đạo của truyền hình giải trí trên thế giới. Truyền hình Việt Nam cũng không thể đứng ngoài xu thế đó. Các chương trình THTT đã và đang làm thay đổi diện mạo của truyền hình, thu hút mạnh mẽ công chúng. Sự lo ngại về giá trị đích thực của các chương trình không phải là không đáng đề cập đến, nhưng sự cân bằng giữa yếu tố nghệ thuật và yếu tố thị trường là điều hoàn toàn có thể. Trên ghế nóng của The Voice Việt (Giọng hát Việt) mùa thứ hai đã xuất hiện những tên tuổi bảo chứng cho giá trị nghệ thuật như: Mỹ Linh, Quốc Trung, Hồng Nhung. Vậy, sao cứ phải lấn cấn giữa những cái được và chưa được mà không bấm nút chọn để có những giây phút thư giãn cùng THTT- một động thái như là gắn thêm điểm cộng cho xu hướng phổ biến của truyền hình ngày nay?!

THTT là thể loại chương trình truyền hình chú trọng vào phô bày các tình huống xảy ra không theo kịch bản diễn xuất với nội dung mang chất liệu thực tế mà không hư cấu; các nhân vật trung tâm là những người bình thường thay vì diễn viên chuyên nghiệp nhằm để thu hút xúc cảm hoặc tiếng cười. Ngày nay, hai mảng chính của THTT là các cuộc thi có giải thưởng lớn và các bộ phim ghi hình tình huống hài hước theo dạng sê-ri. Theo định dạng thông dụng, khán giả có thể can thiệp vào việc đánh giá thí sinh (đối với cuộc thi) và nội dung (đối với phim tình huống).