Năm vừa qua, những thiệt hại sản xuất do biến đổi khí hậu (BÐKH) gây ra đối với TP Cần Thơ và cả vùng ÐBSCL rất nặng nề. Thời tiết cực đoan còn tiếp tục diễn biến phức tạp ảnh hưởng lớn đến sinh kế của nông dân. Nhưng "Cái khó ló cái khôn", nhiều nông dân đã có cách thức sản xuất để ứng phó và thích ứng với BÐKH ngày càng diễn ra khốc liệt.

* Để không phụ thuộc vào "ông trời" !

Để nhà vườn không còn lệ thuộc thời tiết, tiết kiệm chi phí xăng, dầu, phân bón và nhân công, anh Cao Phát Triển ở phường Thới Long, quận Ô Môn đã sáng chế thành công hệ thống phun nước và phun xịt tự động có tính năng điều khiển bằng điện thoại di động thông minh.

Anh Cao Phát Triển giới thiệu hệ thống phun nước tự động do tự tay anh thiết kế. Ảnh: MỸ HOA

Năm 2013, anh Cao Phát Triển tự tay thiết kế hệ thống phun nước tự động cho vườn cây ăn trái của mình. Hệ thống phun nước tự động thiết kế độc đáo kết nối con chíp điện từ được lắp đặt tại trạm bơm với phần mềm điều khiển trên điện thoại di động thông minh. Dù ở xa vườn cây ăn trái bất cứ nơi đâu, chủ vườn chỉ cần thao tác trực tiếp trên điện thoại, máy bơm sẽ hoạt động đẩy nước từ ống chính chạy dọc theo hệ thống ống nối đến các trục tưới rồi lan tỏa ra đồng đều làm ướt từ gốc đến ngọn cây. Nhờ đó, lượng nước tưới thẩm thấu nhanh, giúp cây trồng hấp thụ nước tốt phù hợp cho các loại cây ăn trái có múi, nhất là quýt hồng.

Hệ thống phun tưới tự động của anh Cao Phát Triển. Ảnh: Anh Khoa

Độc đáo hơn, năm 2014, anh Triển tiếp tục sáng chế mô hình phun xịt tự động chuyên tưới phân, thuốc cho vườn cây ăn trái. Điểm khác biệt giữa hệ thống phun xịt với hệ thống phun nước là đường ống dẫn phân, thuốc có tiết diện nhỏ hơn, giúp tiết kiệm lượng phân thuốc khi phun xịt. Hệ thống này cần đầu tư thêm bồn chứa nước và một máy đảo chuyên để pha trộn phân, thuốc trước khi phun xịt. Tính năng hoạt động của mô hình phun xịt cũng giống như hệ thống phun nước tự động, thông qua bộ điều khiển ứng dụng trên điện thoại thông minh, nhà vườn có thể điều khiển việc phun xịt nhanh chóng và chính xác trong vòng 6 phút trên diện tích khoảng 1ha. Ngoài ra, ưu thế của hệ thống phun xịt tự động giúp lượng thuốc hay phân bón được lan tỏa ra đồng đều. Nhờ đó, giúp nhà vườn tiết kiệm tiền phân, thuốc… góp phần nâng cao chất lượng trái đồng đều, màu đẹp và bán được giá hơn, nhất là vào vụ Tết.

Theo anh Cao Phát Triển, khi chưa ứng dụng hệ thống phun nước và phun xịt tự động với diện tích hơn 8.000 m2 vườn cây ăn trái, ngoài chi phí xăng, dầu phun xịt phân và thuốc, tiền thuê nhân công phun xịt cho cây mất khoảng 500.000 đồng/lần. Nhưng từ khi đưa hệ thống này vào sử dụng, anh không chỉ chủ động được thời gian phun tưới mà còn tiết kiệm chi phí sản xuất mỗi năm từ 45- 50 triệu đồng/ha. Anh Triển, phấn khởi, cho biết: "Vụ Tết năm rồi, với 8 công quýt, thu hoạch đạt khoảng 20 tấn, cao hơn năm trước hơn 4 tấn, với giá bán khoảng 30.000 đồng/kg, tôi có lãi thêm khoảng 100 triệu đồng so với vụ trước. Điểm ưu việt của hai mô hình phun nước và phun xịt tự động là nhà vườn không phải tiếp xúc trực tiếp hóa chất khi phun xịt phân, thuốc, tiết kiệm chi phí, năng suất đạt cao và gia tăng hiệu quả kinh tế".

Đến nay, anh Cao Phát Triển đã lắp đặt trên 70 mô hình phun nước và phun xịt tự động cho nhiều nhà vườn tại quận Ô Môn, Thốt Nốt (TP Cần Thơ), huyện Lai Vung (tỉnh Đồng Tháp), huyện Cai Lậy (Tiền Giang) và một số nơi ở tỉnh Hậu Giang… Tùy theo điều kiện tự nhiên và hạ tầng sẵn có của chủ vườn, chi phí đầu tư cho một hệ thống tưới phun tự động mất từ 80 triệu đồng/ha. Hệ thống phun nước và phun xịt tự động mang lại hiệu quả hữu ích không chỉ cho bản thân nhà sáng chế "chân đất" Cao Phát Triển mà còn góp phần gia tăng hiệu quả kinh tế trong sản xuất nông nghiệp của nhiều nhà vườn.

* Luân canh lúa-màu né hạn

Thời tiết thuận lợi, sản xuất 3 vụ lúa trong năm không ngại, nhưng nắng nóng khô hạn tăng cao, thiếu nước lại là vấn đề rất nan giải. Nhưng chẳng làm khó được nông dân Bùi Văn Trí cùng nhiều hộ dân ấp Nhơn Thọ 1A, xã Nhơn Ái (huyện Phong Điền, TP Cần Thơ) chuyển đổi từ sản xuất 3 vụ lúa sang luân canh lúa-màu, vậy là thắng đậm!

Cách nay hơn 3 năm, anh Bùi Văn Trí chuyển hơn 6 công đất lúa sang mô hình luân canh lúa-màu, bắp lai là loại cây chịu hạn khá tốt được anh chọn trồng luân canh trên nền đất lúa. Lúc mới chuyển đổi, anh Trí làm 2 vụ lúa và chỉ sản xuất 1 vụ màu hè thu, đây cũng là thời điểm trời nắng nhiều nhất trong năm, thiếu nước lúa thất thu. Làm bắp lai năm ấy thành công, làm lúa vụ thu đông vẫn kém hiệu quả, anh chuyển thêm lúa vụ 3 sang trồng bắp lai và duy trì mô hình 1 lúa- 2 bắp giúp "ăn chắc" đến nay. Anh Bùi Văn Trí vui vẻ cho biết: "Hằng năm, tháng mười âm lịch tôi sạ lúa đông xuân, tháng Giêng năm sau thu hoạch rồi xuống giống 2 vụ bắp lai, khoảng hơn 100 ngày mỗi vụ, tương đương một vụ lúa. Nhẹ công chăm sóc đảm bảo cho nông dân đạt lợi nhuận từ 1,5-2 triệu đồng/công/vụ ".

Anh Trí nói trước đây năng suất lúa vụ đông xuân dữ lắm chỉ 30-35 giạ/công, còn 2 vụ lúa liền kề sau đó rất tệ, nhiều lúc chỉ 15-20 giạ/công nông dân lỗ vốn. Khi luân canh trồng 2 vụ bắp, độ phì nhiêu của đất đai được cải thiện, mầm sâu bệnh hại lúa bị "cắt đứt", năng suất lúa vụ đông xuân tăng lên 40-45 giạ/công. Đã có hơn 40 ha đất lúa của nông dân tại ấp Nhơn Thọ 1A chuyển đổi từ 3 lúa sang làm 1 lúa -2 bắp. Bà con còn được hỗ trợ tập huấn kỹ thuật, vốn, giống, vật tư đầu vào từ các cơ quan chức năng để chuyển đổi sản xuất thành công".

Thu hoạch vụ bắp lai hè thu và thu đông 2016 với năng suất hạt bắp khô đạt trên dưới 900kg/công và bán với giá từ 5.000-5.300 đồng/kg, anh Trí và nhiều bà con ở đây đã và đang gieo sạ vụ lúa đông xuân 2016-2017. Lúa đang phát triển rất tốt, hứa hẹn vụ mùa bội thu.

* Làm nhà cho cây !

Có gần 10 hộ dân tại khu vực Tân Phước 1, phường Thuận Hưng, quận Thốt Nốt làm nghề sản xuất cây giống rau màu và hoa kiểng cung ứng cho thị trường thành phố và các tỉnh ĐBSCL. Chủng loại cây giống sản xuất khá đa dạng, lợi nhuận thu về cho nông hộ khoảng trên dưới 30 triệu đồng/tháng. Nhưng thời tiết cực đoan, mưa nắng thất thường với cường độ cao, sản xuất của bà con gặp nhiều khó khăn.

Mô hình làm nhà lưới và nhà bằng tấm bạt cao su che chắn, bảo vệ cho cây giống của nông dân tại khu vực Tân Phước 1, phường Thuận Hưng, quận Thốt Nốt, TP Cần Thơ. Ảnh: Khánh Trung

Những tháng đầu năm 2016, nắng nóng và hạn hán vậy mà những tháng cuối năm lại xảy ra nhiều trận mưa lớn kéo dài khiến các loại cây giống vốn nhạy cảm với thời tiết bị nắng héo hoặc hư úng. Để duy trì và phát triển nghề cây giống, bà con bàn với nhau tìm cách che mưa, tránh nắng cho cây bằng cách làm nhà lưới và nhà bằng tấm bạt cao su che chắn, bảo vệ cho cây giống. Trời nắng, bà con sử dụng nhà lưới che cây trồng, lúc trời mưa kéo bạt cao su lại. Tấm lưới hoặc tấm bạt cao su trên những khung cây tự chế, khá cơ động và rẻ tiền nên bà con dễ làm.

Theo ông Trần Minh Tặng, ở khu vực Tân Phước 1, những năm trước khi chưa thực hiện giải pháp này, các cây giống sản xuất tại địa phương như: rau cải, cây giống ớt, cà, bầu bí, vạn thọ, cúc… hư hao, thất thoát rất nhiều. Bây giờ, mọi chuyện đã thay đổi, chỉ với giải pháp sử dụng nhà lưới tự chế khá đơn giản, nông dân không chỉ tránh thiệt hại mà còn giảm được 50% chi phí tưới nước. Nhà lưới cũng hạn chế bươm bướm và các loại côn trùng có cánh bay đến đẻ trứng sâu, gây hại cho cây. Ông Trần Minh Tặng cho biết thêm: "Năm nay, dù thời tiết khắc nghiệt nhưng nhờ áp dụng giải pháp làm nhà lưới và che vải bạt cao su bảo vệ sản xuất nhiều hộ dân có thể tăng gấp đôi sản lượng sản xuất cây giống cung ứng nhu cầu của bà con nông dân".

* Giống lúa phù hợp

"Ông trời" chẳng chiều lòng người! Đất canh tác bị nhiễm phèn, khí hậu ngày càng khắc nghiệt, làm sao để ổn định sản xuất, lo sinh kế cho bà con xã viên?!- Ông Tô Thành Mông, Giám đốc Hợp tác xã (HTX) Thới Tân, huyện Thới Lai, nói. Canh tác lúa trên vùng đất sét, nhiễm phèn nên khâu chọn giống lúa phù hợp với thổ nhưỡng rất quan trọng. Đây chính là "chìa khóa" mở toang "cánh cửa" làm ăn của HTX. Đầu vụ sản xuất, HTX Thới Tân tổ chức họp bà con xã viên cùng nhau trao đổi kinh nghiệm, định hướng chuyển đổi và lựa chọn giống phù hợp với từng vụ mùa, thích ứng được điều kiện tự nhiên mà vẫn đảm bảo năng suất. Qua nhiều vụ, đúc kết kinh nghiệm, có 2 giống lúa chủ lực là OM 5451 và Jasmine 85, có đặc tính tốt, ít sâu bệnh, hạt lúa đẹp, năng suất đạt trên 8 tấn/ha, gieo sạ ở những vùng đất sét, nhiễm phèn và chịu được mặn, chất lượng luôn ổn định dễ tiêu thụ được xã viên ưu tiên đưa vào sản xuất. Anh Phạm Văn Huấn, xã viên HTX Thới Tân, cho biết: "Gia đình tôi có khoảng 2,7ha đất chuyên trồng giống lúa OM 5451, năng suất thu hoạch vụ hè thu đạt từ 700-800kg/công (1.000m2/công); vụ đông xuân đạt hơn 1 tấn/công... Điểm ưu việt của giống lúa OM 5451 có khả năng thích ứng với vùng đất sét, chịu phèn mà năng suất và chất lượng cao, dễ bán hơn so các loại giống khác nên được nông dân trồng nhiều".

* * *

Trên đây là những mẩu chuyện chúng tôi ghi nhận cho thấy sự chủ động thay đổi, sáng tạo của nông dân quyết không lùi bước trước thiên nhiên khắc nghiệt. Theo dự báo, tương lai có khoảng 70% diện tích đất sản xuất nông nghiệp ở ĐBSCL sẽ bị xâm nhập mặn do hậu quả của BĐKH và TP Cần Thơ cũng bị tác động. Trước thực trạng này, cùng với sự năng động chuyển đổi lựa chọn mô hình, cây con giống phù hợp của nhà nông, rất cần sự vào cuộc quyết liệt của các nhà khoa học ở các viện, trường và chính quyền địa phương hỗ trợ các mô hình thích ứng BĐKH để nhà nông chủ động sống chung với hạn, mặn.

Khánh Trung-Mỹ Hoa