Tổ chức lại vùng nguyên liệu gắn với đường sá thuận tiện, chuyển đổi số và hợp đồng bao tiêu là chìa khóa giúp giảm chi phí vận chuyển, tăng thu nhập cho nhà nông miền Tây.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa ban hành Quyết định số 3411/QĐ-BNNMT phê duyệt Đề án Phát triển vùng nguyên liệu tập trung giai đoạn 2026-2030 - mang đến cách làm hoàn toàn mới cho nông dân và các hợp tác xã. Theo đó, Nhà nước không còn chạy theo số lượng diện tích trên giấy hay chia đều vốn đầu tư, mà gom đất sản xuất thành những vùng kinh tế tập trung có đường sá thông suốt, có công nghệ theo dõi và có doanh nghiệp cùng làm từ đầu đến cuối. Với ĐBSCL, vựa lúa gạo, trái cây và tôm cá lớn nhất nước, đây là cơ hội lớn để thoát cảnh làm ăn nhỏ lẻ, giải quyết tình trạng đầu ra bấp bênh và đưa hạt gạo, trái cây miền Tây bán đi khắp thế giới với giá tốt hơn.

Nhìn lại 4 năm thử nghiệm Đề án, giai đoạn 2022-2025, 11 địa phương làm thí điểm trên cả nước (vùng ĐBSCL có vùng lúa Tứ giác Long Xuyên tại An Giang, Kiên Giang (cũ) và vùng trái cây Đồng Tháp Mười tại Đồng Tháp, Tiền Giang (cũ), Long An (cũ)) cho thấy hiệu quả rất rõ. Nhờ vốn nhà nước mở đường, các địa phương đã làm mới và sửa hơn 140km đường, xây 9 cây cầu bê tông, nạo vét 6km kênh mương cùng nhiều trạm bơm, cống ngăn mặn... Đường sá mở rộng, xe tải và ghe tàu trọng tải lớn chạy vào tận ruộng, vườn để bốc xếp hàng, giúp nông sản không bị dập nát, giảm chi phí chuyên chở, rút ngắn thời gian thu gom. Cùng với đó, 393 hợp tác xã được củng cố, hơn 5.500 cán bộ và nông dân được hướng dẫn cách ghi chép, quản lý sổ sách, kéo 27 doanh nghiệp lớn vào liên kết. Nhờ vậy, diện tích có công ty ký hợp đồng bao tiêu từ 17.000ha tăng lên gần 121.000ha. Tuy vậy, đường sá nội đồng nhiều nơi vẫn còn cách trở, việc ứng dụng công nghệ của hợp tác xã còn nhiều hạn chế, chuyện đứt gãy đầu ra mỗi đợt dội chợ rớt giá vẫn chưa dứt hẳn.  

Bước sang giai đoạn 2026-2030, Đề án xác lập phương thức vận hành rất rành mạch: Nhà nước hỗ trợ làm đường, bắc cầu và làm kênh mương nội đồng; hợp tác xã làm đầu mối hướng dẫn nông dân xuống giống đồng loạt, đúng quy trình; doanh nghiệp đầu tư kho bãi sấy trữ, nhà máy chế biến và bao tiêu sản phẩm; nông dân yên tâm sản xuất, ổn định đầu ra nhờ hợp đồng liên kết rõ ràng.

Đề án không làm dàn trải mà chấm điểm dự án rất kỹ, vùng nào đủ 70 điểm trở lên, có công ty ký giấy bao tiêu và hợp tác xã có năng lực mới được nhận vốn hỗ trợ. Mục tiêu đến năm 2030 là giảm ít nhất 10% tiền cước xe chở hàng, rút ngắn 10-15% thời gian gom nông sản, giảm 8-10% lượng hàng hao hụt, dập nát, đồng thời đưa hơn 60% sản lượng vào hợp đồng mua bán cố định.

Trong bản đồ quy hoạch mới, các địa phương vùng ĐBSCL giữ vai trò chủ đạo với thế mạnh sản xuất và bài toán tiền vốn cụ thể. Theo đó, TP Cần Thơ làm trung tâm liên kết về lúa thơm chất lượng cao, các vùng trái cây ngon như xoài, sầu riêng, mít, chôm chôm và nuôi cá tra xuất khẩu trên quy mô hơn 220.800ha trồng trọt cùng gần 52.000ha mặt nước thủy sản với tổng vốn khoảng 961 tỉ đồng. Tỉnh An Giang tiếp tục phát huy cánh đồng lúa lớn và ao nuôi cá tra trên hơn 421.000ha đất cấy trồng với tổng số vốn 930 tỉ đồng. Đồng Tháp tập trung vào 3.000ha trồng cây ăn trái đặc sản, lúa giống và cá tra với nhu cầu vốn 806 tỉ đồng. Vĩnh Long dồn sức cho lúa gạo đặc sản, khoai lang xuất khẩu và vườn cam sành trên hơn 23.600ha với mức vốn 651 tỉ đồng. Cà Mau khẳng định vị thế mũi nhọn với mô hình một vụ lúa một vụ tôm trên 70.000ha, hơn 106.300ha nuôi tôm nước lợ và 1.600ha ruộng muối với lượng vốn cần huy động 868 tỉ đồng.

Tính chung cả Đề án, ngân sách trung ương chỉ chiếm 7% để làm vốn mồi, ngân sách địa phương chi hơn 28%, còn lại gần 65% là nguồn vốn của doanh nghiệp và người dân. Con số này nhắc nhở các địa phương tuyệt đối không làm theo phong trào, không rải tiền vụn vặt. Từng đồng vốn công phải rót đúng điểm nghẽn: ưu tiên sửa chữa, mở rộng các tuyến đường xuống cấp, thay thế những cây cầu hẹp, xuống cấp và nạo vét kênh mương… để phương tiện cơ giới tiếp cận tận chân ruộng, bờ vườn.

Song song đầu tư hạ tầng, chìa khóa giữ cho vùng nguyên liệu sống khỏe là đưa công nghệ số vào tận ruộng đồng. Hợp tác xã cần tập cho bà con thói quen ghi nhật ký làm ruộng trên điện thoại, đăng ký mã số vùng trồng để khách hàng quét mã là biết rõ bón phân gì, phun thuốc ngày nào. Ngành Nông nghiệp dùng thêm ảnh chụp từ vệ tinh để biết chính xác lúa chín khi nào, cá tôm lớn ra sao, hạn mặn đến đâu nhằm điều tiết nước kịp thời mà không cần chờ báo cáo giấy. Khi đường sá đã mở rộng, máy móc giúp quản lý minh bạch và các bên giữ đúng lời hứa trong hợp đồng, việc gom ruộng thành vùng lớn sẽ là bệ đỡ vững chắc giúp nông dân miền Tây làm giàu trên chính mảnh đất quê hương.

HÀ TRIỀU