Theo Bộ Công Thương, năm 2015, ngành xuất khẩu gạo Việt Nam sẽ gặp không ít khó khăn. Dự báo, giá xuất khẩu gạo khó duy trì ở mức cao như những năm trước. Ngành xuất khẩu gạo Việt Nam tiếp tục phải cạnh tranh gay gắt về chất lượng và giá với các nước cùng xuất khẩu mặt hàng này như Thái Lan, Ấn Độ, Pakistan…Để giải quyết tình trạng này, duy trì, khôi phục thị trường truyền thống và mở rộng thị trường mới được áp dụng nhằm đẩy mạnh lượng gạo xuất khẩu. Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng, đây chỉ là những giải pháp tình thế. Muốn giải quyết tận gốc vấn đề phải tổ chức lại sản xuất. Đặc biệt là hướng đến phát triển các giống lúa chất lượng cao, nhất là bộ giống gạo thơm và gạo đặc sản.

Năm 2014, sản lượng gạo thơm xuất khẩu của Việt Nam đạt 1,3 triệu tấn, cao hơn 400.000 tấn so với năm 2013. Kết quả này, theo các chuyên gia kinh tế, Thái Lan chiếm lĩnh thị phần xuất khẩu gạo trên thế giới nhưng ở phân khúc thị trường xuất khẩu gạo cấp cao, Việt Nam vẫn còn nhiều cơ hội cạnh tranh. Bởi dòng gạo thơm từ giống lúa Jasmine 85 của ta đang xuất với mức giá dao động 500-600 USD/tấn. Trong khi đó, ở dòng gạo chất lượng cao, Thái Lan chủ yếu xuất khẩu giống Khawdakmali nhưng giá khoảng 1.000 USD/tấn. Do giá cả hợp lý, chất lượng hoàn toàn chấp nhận được, một số khách hàng của Thái Lan cũng chuyển sang chọn gạo của Việt Nam.

Lợi thế trước mắt là vậy, song không phải đường đi của hạt gạo thơm nước ta luôn thuận lợi. Một doanh nghiệp có thâm niên xuất khẩu gạo ở TP Cần Thơ chia sẻ: Gạo thơm từ giống Jasmine 85 hiện là đối tượng xuất khẩu chính ở TP Cần Thơ. Tuy nhiên, ở những vùng khác nhau cho ra kiểu hình hạt gạo khác nhau. Chính vì vậy, khi xuất khẩu, khách hàng hoài nghi gạo của Việt Nam làm từ giống không thuần chủng, pha tạp... Để giải quyết "nút thắt" này cần sự vào cuộc tích cực của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Viện Lúa ĐBSCL để tạo ra bộ giống lúa thơm đặc sản phục vụ xuất khẩu. Chẳng hạn, nếu chọn giống Jasmine 85 thì quy định về kiểu hình, hàm lượng amylose, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật... Làm được điều này thì hạt gạo thơm mới mong trụ vững trên thương trường, đặc biệt là trong bối cảnh Thái Lan cũng ráo riết cho ra bộ giống lúa thơm có mức giá ngang ngửa để cạnh tranh với Việt Nam.

Thực tế sản xuất cho thấy, một số địa phương vùng ĐBSCL và TP Cần Thơ đã hình thành vùng lúa chất lượng cao nhưng chưa nhiều và nông dân chưa mặn mà tham gia. Nguyên nhân là do trồng lúa chất lượng cao đòi hỏi vốn đầu tư nhiều hơn các giống lúa thường và quy trình chăm sóc cũng phức tạp hơn. Trong khi đó, đầu ra không đảm bảo và nông dân không đủ nguồn lực đầu tư vì các giống lúa thơm quy trình canh tác thường dài ngày hơn so với các giống lúa thường. Chính vì vậy, muốn nông dân chuyên tâm trồng lúa thơm, lúa chất lượng cao, Nhà nước và chính quyền địa phương cần có cách thức hỗ trợ hợp lý nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư và nông dân tham gia trồng các loại giống lúa này. Bên cạnh đó, một yếu tố không kém phần quan trọng là công tác xúc tiến thương mại và xây dựng thương hiệu cho hạt gạo Việt Nam.

Thời gian qua, việc khuyến cáo nông dân từ bỏ giống lúa IR 50404 vẫn luôn là bài toán khó. Bởi tuy giá bán không cao nhưng giống lúa này ngắn ngày, mang lại năng suất cao và ổn định trong các vụ. Tuy nhiên, năng suất lúa hiện nay gần như chạm trần. Vì vậy, hướng đi theo hướng tăng sản lượng buộc phải dừng lại và ngành lúa gạo hơn bao giờ hết phải tập trung nâng chất từ trong nội tại. Và bước đi đầu tiên, quyết định sự thành bại cho xuất khẩu gạo Việt Nam không gì khác hơn là chuyển từ trồng lúa thường chất lượng thấp sang trồng các giống lúa thơm, chất lượng cao; từ đó xây dựng thương hiệu hạt gạo Việt Nam. Có như vậy hạt gạo ĐBSCL nói chung và TP Cần Thơ nói riêng mới đủ mạnh để cạnh tranh và khẳng định vị thế trên thị trường...

Bài, ảnh: MỸ THANH