• Đ.Khôi - H.Văn

Bài 1: Sông Hậu kêu cứu !

Nằm ở trung tâm ĐBSCL, với hệ thống sông ngòi chằng chịt, TP Cần Thơ có nhiều điều kiện phát triển các khu công nghiệp, thu hút doanh nghiệp xây dựng nhà máy để giải quyết công ăn việc làm cho người dân, nuôi thủy sản xuất khẩu... Tuy nhiên, mặt trái của sự phát triển này là vấn nạn ô nhiễm môi trường, đặc biệt là ô nhiễm nguồn nước, đang ngày càng trở nên nghiêm trọng.

* Tận diệt nguồn nước vì nuôi cá

Từ năm 2004 thị trường xuất khẩu cá da trơn phát triển mạnh, nhiều hộ dân ở ĐBSCL đã làm giàu nhờ nuôi cá tra xuất khẩu. Người dân Cần Thơ đã nhanh chóng tận dụng mặt nước sông, ao, hồ để nuôi cá. Theo số liệu của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn TP Cần Thơ, diện tích mặt nước nuôi cá tra trên địa bàn thành phố đã tăng từ 675 ha/năm 2004 lên 882 ha/năm 2005. Năm 2007, giá ca tra xuất khẩu tăng mạnh kéo theo diện tích nuôi tăng lên đến 1.569 ha và 9 tháng đầu 2008 con số này là trên 1.250 ha, tương đương với mục tiêu quy hoạch diện tích nuôi thủy sản của thành phố đến năm 2020.

Ông Nguyễn Minh Thông, Chi cục Phó Chi cục Thủy sản TP Cần Thơ, cho biết: “Có 80% diện tích ao nuôi từ tận dụng đất ruộng, nhưng chưa chuyển mục đích sử dụng đất. Việc làm này vừa vi phạm qui hoạch vùng nuôi thủy sản vừa vi phạm quy định vệ sinh môi trường, vì nước thải, bùn cặn và thức ăn dư thừa từ các ao cá đều thải thẳng vào nguồn nước tự nhiên. Trước đây, Bộ Thủy sản quy định địa phương và cơ quan chức năng hướng dẫn người nuôi cá trên ao mương phải tổ chức hầm lắng sinh học, để giảm thiểu ô nhiễm từ nước thải, chất thải của ao cá. Tuy nhiên, chính quyền địa phương và cơ quan chức năng rất khó quản lý. Riêng mô hình nuôi cá bè càng không thể kiểm soát ô nhiễm nguồn nước”.

- Cán bộ phụ trách kỹ thuật của Chi cục Bảo vệ môi trường khu vực Tây Nam Bộ (Bộ TN-MT) lấy mẫu nước thải của KCN Trà Nóc 1, tại điểm tiếp giáp với sông Hậu, để kiểm tra các chỉ số ô nhiễm làm ảnh hưởng đến nguồn nước sông Hậu. Ảnh chụp ngày 3-10-2008. Ảnh: M.N

Huyện đầu nguồn Thốt Nốt là địa bàn có lượng ao và bè nuôi cá nhiều nhất thành phố. Đứng từ chợ Thốt Nốt nhìn qua cù lao Tân Lộc, cảnh bè cá liền nhau như ghe hàng nối đuôi cặp cảng. Anh Hà Duy Ý, cán bộ Phòng TN-MT huyện Thốt Nốt, nói: “Nuôi cá trong bè có ưu thế hơn nuôi trong ao mương, vì nước trong bè luôn được làm sạch, cá mau lớn, không bị bệnh. Ở vùng này, hộ có đất dọc bờ sông Hậu như người dân ở thành phố có nhà mặt tiền vậy, ai không đầu tư nuôi cá thì cho người khác thuê. Do đó, bè cá cứ mọc lên và tình trạng ô nhiễm từ chất thải của cá, thức ăn dư thừa, hóa chất xử lý khi cá bệnh... ngày càng nhiều”.

Còn ở huyện Cờ Đỏ, tình trạng nuôi cá tra cũng gây ô nhiễm môi trường khá nghiêm trọng. Chúng tôi tìm đến nhà của anh Nguyễn Văn Viễn ở ấp Thới Hòa A, thị trấn Thới Lai là hộ nuôi 2 ao cá có đăng ký đảm bảo vệ sinh môi trường. Nhưng khi chúng tôi đến nhà anh Viễn thì có 3/6 ao cá đang xả thẳng nước thải ra rạch Đình. Anh Viễn nói phân bua: “Năm năm trước, khi đăng ký với chính quyền địa phương, tôi chỉ gầy được 2 ao cá trên ruộng nhà, còn phần mương vườn liền ranh tôi làm hồ chứa nước thải theo hướng dẫn của cán bộ môi trường. Đến năm ngoái tôi mới thuê đất mở thêm 4 ao, bây giờ, giá thức ăn tăng cao nhưng giá cá thương phẩm lại sụt, nếu xây dựng hầm sinh học để thu nước thải thì phải thuê thêm cả công đất, tôi không thể làm vì không trả được lãi suất ngân hàng”.

Tại địa phương này, có 2 con rạch khá lớn là rạch Đình và rạch Bà Keo có chiều rộng khoảng 8 mét, sâu 4 mét là trục giao thông thủy từ thị trấn Thới Lai đến Cờ Đỏ. Hôm chúng tôi đến, mặt nước trong rạch nổi váng xanh thẫm, rửa tay ngửi có mùi tanh như bị dính nhớt cá. Chị Lê Thanh Huyền và Đồng Thị Tâm, tại chợ Thới Lai, nói: “Tháng nào cũng bị cảnh này, khi có nhiều hộ cùng sên ao thì tình trạng nước tanh tưởi kéo dài từ 4-5 ngày. Gia đình nào chưa vô đồng hồ nước thì mang can nhựa đi đổi nước sạch về nấu ăn, tắm giặt phải dùng nước sông. Chúng tôi đã cẩn thận lắng nước cho thật sạch, nhưng con nít đứa nào cũng bị đau mắt đỏ”.

Thạc sĩ Kỷ Quang Vinh, Giám đốc Trung tâm Quan trắc môi trường (Sở TN-MT), bức xúc nói: “Trước tình trạng người dân ĐBSCL ồ ạt phá ruộng đào ao, ngăn sông xây bè để nuôi cá tra xuất khẩu, năm 2006, Tổ chức Chương trình kinh tế môi trường tại các nước Đông Nam Á (gọi tắt là EEPSEA) đã phối hợp với Sở TN-MT và Trường Đại học Cần Thơ thực hiện chương trình nghiên cứu ô nhiễm nguồn nước do nuôi cá bè tại TP Cần Thơ. Chương trình đã phỏng vấn 500 người là chủ bè và chủ các ao cá về ý thức bảo vệ môi trường. Có đến 80% chủ bè, chủ ao cá cho rằng họ không có trách nhiệm về nguồn nước bị ô nhiễm, pháp luật không ngăn cấm việc nuôi cá!”.

* Chất thải độc hại: S.O.S!

Song hành với việc người dân thi nhau nuôi cá tra là sự phát triển các nhà máy chế biến sản phẩm cá tra xuất khẩu nằm trong các khu công nghiệp (KCN). Ở TP Cần Thơ, có 3/5 KCN đã đi vào hoạt động đều nằm theo ven sông Hậu. Tính từ đầu nguồn là khu CN-TTCN Thốt Nốt (xã Thới Thuận, huyện Thốt Nốt), kế đến là KCN Trà Nóc 2 (phường Phước Thới, quận Ô Môn) và KCN Trà Nóc 1 (phường Trà Nóc, quận Bình Thủy).

Khu CN-TTCN Thốt Nốt mới hoạt động vào năm 2006 với 4 nhà máy sản xuất thủy sản xuất khẩu. Liên tiếp trong 2 năm 2007 và 2008, hai nhà máy của Công ty TNHH Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương thuộc Công ty Cổ phần Nam Việt đã bị UBND thành phố xử phạt hành chính do xả nước thải chưa qua xử lý ra sông Hậu, độ ô nhiễm từ mỡ cá vượt mức cho phép đến 150 lần. KCN Trà Nóc 1 hoạt động từ năm 1994, KCN Trà Nóc 2 hoạt động từ năm 2000, đến nay, 300 ha đất cho thuê đã lấp đầy với 130 nhà máy, nhưng chỉ có 28 nhà máy có xây dựng hệ thống xử lý nước thải. Toàn KCN không có nhà máy xử lý nước thải tập trung, tổng lượng nước thải của cả 2 KCN này lên đến trên 12.000 m3/ngày đêm, theo 17 cửa xả nước mưa đổ ra sông Hậu.

Cuối năm 2007, Chi cục Bảo vệ Môi trường Khu vực Tây Nam Bộ (Bộ TN-MT) đã lấy mẫu nước thải tại cửa xả tiếp giáp với sông Hậu để kiểm tra. Kết quả: lượng chất thải rắn lơ lửng 12.760 mg/l, lượng nitơ 171 mg/l, lưu huỳnh 9.8 mg/l, riêng coliform lên đến 2,4 triệu MNP/100 ml. Ông Phạm Đình Đôn, Chi cục Trưởng Chi cục Bảo vệ Môi trường khu vực Tây Nam Bộ, cho biết: So với chỉ tiêu cho phép đối với chất lượng nước sinh hoạt, thì các chỉ số này đã vượt mức cho phép từ 100 - 600 lần.

Vào tháng 10-2008, Công ty Cổ phần da Tây Đô, ở đường Lê Hồng Phong, quận Bình Thủy (nằm gần KCN Trà Nóc 1) đã bị cảnh sát môi trường thành phố kiểm tra, phát hiện đơn vị này đang chứa 450 tấn chất thải rắn gây mùi và xả thẳng nước thải ra sông Hậu. Kết quả xét nghiệm cho thấy, trong nước thải của doanh nghiệp này, có chất Crom là hóa chất có khả năng gây ung thư vượt mức cho phép đến 8 lần.

Điều đáng quan tâm là nằm trong khu vực xả nước thải ra sông Hậu của KCN Trà Nóc 1 và Trà Nóc 2 là miệng hút nước công suất 40.000 m3/ngày đêm của Nhà máy nước Trà Nóc 2, nơi cung cấp nguồn nước máy cho thành phố. ?