(CTO) - Từ rạng sáng mùng 10 Tết Bính Ngọ, các tiệm vàng và cửa hàng bán cá lóc nướng ở TP Cần Thơ đông đúc khách đến mua để “vía Thần Tài”.

Chuẩn bị lễ vật cho ngày Vía Thần Tài.

Vì sao mùng 10 Tết vía Thần Tài?

Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Vĩnh Thông (tỉnh An Giang), văn hóa Việt có nhiều dạng thức Thần Đất đai, với các danh hiệu khác nhau: Thổ Địa, Thổ Thần, Thổ Công, Ông Địa… Trong đó, hình tượng Ông Địa ở phương Nam đã đưa quan niệm Thổ Thần trừu tượng thành một hình ảnh cụ thể và mang đậm chất Nam Bộ.

Thế kỷ XVII, người Hoa di cư đến Nam Bộ Việt Nam. Khi ấy, trong văn hóa Việt đã có Thần Đất đai, còn trong văn hóa Hoa thì Thần Đất đai cũng là Thần Tài lộc. Do đó, người Việt đã đón nhận hình tượng Thổ Địa của người Hoa, nhưng chỉ tiếp nhận chức năng Thần Tài lộc của vị thần ấy. “Đi vào văn hóa Việt là hình ảnh ông cụ râu dài và bạc, mặc quan phục, đầu đội mão, tay cầm thỏi vàng… nhưng hình ảnh này được người Việt gọi là Thần Tài, chứ không phải Thổ Địa như nguyên bản của vị thần ấy” - nhà nghiên cứu Vĩnh Thông lý giải. Song song đó, theo nhà nghiên cứu trẻ này, người Việt tiếp tục giữ lại hình tượng Ông Địa của mình, không đồng hóa 2 vị thần. Ông Địa của người Việt được đặt ngồi cạnh Thần Tài mà nguyên mẫu là Thổ Địa của người Hoa.

Cá lóc nướng đắt hàng ngày vía Thần Tài.

Sau khi người Việt và người Hoa kết hợp tạo nên “bộ đôi” Ông Địa - Thần Tài độc đáo ở Nam Bộ, họ tiếp tục ảnh hưởng lẫn nhau trong hình thức thờ cúng. Người Hoa chịu ảnh hưởng từ người Việt trong việc cúng Ông Địa bằng những vật phẩm như trái cây, cà phê, thuốc lá, cá lóc nướng trui… Ngược lại, người Hoa cho rằng Thổ Thần thích ăn tỏi, nên khi cúng Ông Địa họ vẫn giữ tập tục cúng tỏi, điều này được người Việt tiếp nhận.

Vào mùng 9 tháng Giêng âm lịch, người Hoa làm lễ vía Ngọc Hoàng, sang hôm sau mùng 10 thì họ làm lễ vía Thổ Địa. Dân gian có câu: “Mùng 9 vía Trời, mùng 10 vía Đất”. Tuy nhiên, do người Việt tiếp nhận vai trò Thần Tài lộc trong hình ảnh Thổ Địa của người Hoa, nên ngày này được họ gọi là vía Thần Tài (nghiêng về tính chất Tài Thần), chứ không gọi là vía Thổ Địa (nghiêng về tính chất Thổ Thần). Nhà nghiên cứu Vĩnh Thông cho biết như thế và đưa ra nhận định: “Qua tín ngưỡng Ông Địa - Thần Tài, người bình dân gởi gắm những ước mơ giản đơn trong đời sống hằng ngày, hy vọng được thần linh che chở và phò hộ những điều may mắn”.

Cá lóc nướng vía Thần Tài

Cá lóc nướng vía Thần Tài.

Ngay từ sáng sớm, các điểm bán cá lóc nướng ở các phường Ninh Kiều, Cái Khế, Tân An, Cái Răng… đã tấp nập người đến mua. Chị Ngô Thị Thúy An, chủ tiệm Cá lóc An ở đường Trần Văn Hoài, phường Ninh Kiều, cho biết nhân viên quán đã thức xuyên đêm để chuẩn bị nướng hơn 500 con cá lóc cho ngày vía Thần Tài và dự kiến có thể nhiều hơn. Phần lớn, cá lóc nướng được đặt mua trên nền tảng mạng xã hội, số còn lại khách hàng đến mua trực tiếp. Giá không đổi so với ngày thường và chất lượng đảm bảo như bán tại quán, nên tiệm thu hút rất đông khách hàng.

Chị Ngô Thị Thúy An, chủ quán Cá lóc An, cho biết: Rất đông khách hàng tìm mua cá lóc nướng trong ngày mùng 10 Tết.

Anh Nguyễn Hoàng Tuấn, khách hàng, cho biết: “Như thông lệ, tôi mua cá lóc nướng về để vía Thần Tài, cầu bình an, may mắn, phát tài phát lộc trong năm mới. Tiệm bán cá lóc nướng có đủ gia vị, rau, bún nên sau khi cúng, gia đình có thể thưởng thức luôn”. Chị Nguyễn Thị Hoài Tâm, khách hàng, thì cho biết: “Năm nào cũng vậy, việc đầu tiên của mùng 10 Tết là tôi mua cá lóc nướng về cúng Thần Tài và mua vài phân vàng để cầu may”.

Theo quan niệm dân gian, thức cúng vía Thần Tài thường có cá lóc nướng cùng bộ tam sên (1 miếng thịt luộc - 1 con cua hoặc 1 con tôm luộc - 1 trứng vịt luộc); và có khi có vịt quay, bánh bao, bánh bò, bắp nấu… Nhiều người lý giải rằng, cá lóc nướng trong mâm cúng Thần Tài gợi nhớ thời khẩn hoang, mở đất của tiền nhân trên vùng đất Nam Bộ, với món ăn đặc trưng. Đó là sự biết ơn, tưởng nhớ công lao của tiền nhân, của Thần Đất đai.

Đông đảo khách đến mua cá lóc nướng về vía Thần Tài.

Ở khía cạnh học thuật, nhà nghiên cứu Vĩnh Thông lý giải: Người miền Nam xưa nay thường dùng món cá lóc nướng trui để cúng tế các hình thái Thần Đất đai, Thần Bảo hộ trong dân gian như Ông Địa, Ông Tà… Như đã nói, do đồng nhất hình ảnh Địa Chủ Gia (Thần Đất) của người Hoa với Thần Tài của người Việt, tạo ra sự giao thoa giữa đối tượng thờ cúng. Người Hoa cúng Thần Đất đai nên dùng món cá lóc nướng trui. Người Việt gọi đó là Thần Tài, nhưng vẫn cúng cá lóc nướng trui. “Cái chính là sự tiếp nhận hình ảnh: Thần Đất của người Hoa thành Thần Tài của người Việt, nhưng không tiếp nhận tên gọi, nên các hình thức cúng tế của Thần Đất cũng dịch chuyển qua Thần Tài” - nhà nghiên cứu Vĩnh Thông giải thích thêm.

ĐĂNG HUỲNH