Biến đổi khí hậu (BĐKH), trong đó, việc phát thải khí nhà kính từ các hoạt động sản xuất nông nghiệp là mối lo ngại lớn của các nhà khoa học. Làm thế nào giảm phát thải khí nhà kính nhưng vẫn đảm bảo tăng gia sản xuất là vấn đề được các nhà khoa học quan tâm hàng đầu.

Theo các nhà khoa học, trong các nguồn phát thải thì sản xuất nông nghiệp chiếm 14%, trong đó trồng lúa nước chiếm tỷ trọng lớn, gần 60% lượng phát thải trong nông nghiệp. Nguồn gây phát thải chủ yếu trong trồng lúa nước là do lạm dụng phân hóa học, làm tỷ lệ phân thất thoát cao gây ô nhiễm đất và phát thải oxit nitơ (N2O). Hoạt động tưới tiêu không hợp lý, giữ nước thường xuyên trong ruộng gây phát thải khí metan (CH4) và đốt phụ phẩm, rơm rạ sau thu hoạch gây phát thải khí carbonic (CO2). Ứng phó với BĐKH được biểu hiện qua thích ứng và giảm thiểu biến đổi khí hậu, tức là giảm phát thải khí nhà kính. Một số phương án giảm phát thải khí nhà kính tiềm năng, như: quản lý tưới tiêu nước ruộng lúa, cải tiến thức ăn chăn nuôi, sử dụng khí sinh học, cải tạo và nuôi dưỡng rừng... được coi là phù hợp với mục tiêu phát triển nông nghiệp bền vững, thúc đẩy sản xuất, đem lại lợi ích kinh tế và môi trường cho người nông dân.

Những năm qua, Chính phủ đã đưa ra nhiều giải pháp giúp cho khu vực ĐBSCL chủ động ứng phó với ảnh hưởng của biến đổi khí hậu. Cùng với đó, các nhà khoa học nghiên cứu đưa ra nhiều khuyến cáo nông dân tăng sản lượng nhưng thân thiện môi trường. Để giảm lượng khí nhà kính thải ra môi trường trong hoạt động sản xuất nông nghiệp, TS Mai Văn Trịnh, Viện trưởng Viện Môi trường Nông nghiệp, Bộ NN&PTNT khuyến cáo nông dân áp dụng các biện pháp kỹ thuật canh tác trên đồng ruộng. Trong đó, ứng dụng các biện pháp "3 giảm, 3 tăng" (giảm lượng giống, thuốc trừ sâu, phân đạm; tăng năng suất, chất lượng, hiệu quả kinh tế) hay "1 phải, 5 giảm" (phải dùng giống xác nhận; 5 giảm gồm: nước, thất thoát sau thu hoạch và 3 giảm của "3 giảm, 3 tăng")... góp phần giảm phát thải N2O. Đặc biệt, biện pháp giảm phân đạm vô cơ và tưới tiêu nước hợp lý. Giảm lượng nước tưới ở giai đoạn không cần thiết không chỉ giảm được khí mêtan mà còn tiết kiệm chi phí, tăng hiệu quả sản xuất cho người nông dân. Qua các kết quả nghiên cứu cho thấy, phương pháp canh tác ngập khô xen kẽ có thể mang lại hiệu quả trong cắt giảm lượng phát thải khí nhà kính từ 20-30% so với tưới ngập liên tục trong suốt vụ. Giống lúa ngắn ngày bao nhiêu thì giảm bấy nhiêu ngày phát thải khí. Do đó, các nhà khoa học khuyến khích sử dụng giống ngắn ngày. Ngoài ra, nông dân lưu ý thu gom tái sử dụng và xử lý triệt để rơm rạ, sản xuất phân hữu cơ từ phế phụ phẩm nông nghiệp, ứng dụng hệ thống thâm canh lúa cải tiến (SRI)… Hiện nay, trên thị trường có những chế phẩm sinh học xử lý rơm rạ một cách hiệu quả, an toàn.

Để nông nghiệp thích ứng với BĐKH, Bộ NN&PTNT đã phê duyệt quy hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa giai đoạn 2014-2020. Theo đó, mục tiêu năm 2014-2015 chuyển đổi khoảng 260 ngàn héc ta đất trồng lúa sang cây trồng khác và kết hợp với nuôi trồng thủy sản. Đến năm 2020, tổng diện tích gieo trồng lúa chuyển đổi sang các cây trồng khác vùng ĐBSCL là 204 nghìn héc ta. Theo số liệu báo cáo của các Sở NN&PTNT năm 2014 cả nước chuyển đổi được khoảng 110 ngàn héc ta trồng lúa sang các cây màu khác có hiệu quả cao hơn. Trong đó, các tỉnh, thành vùng ĐBSCL chuyển đổi khoảng 80 ngàn héc ta trồng lúa sang trồng bắp, mè, rau quả. Theo đánh giá của TS. Phạm Văn Dư, Cục phó Cục trồng trọt, Bộ NN&PTNT, vùng ĐBSCL có nhiều lợi thế thích hợp chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Chẳng hạn, điều kiện đất đai, thời tiết khí hậu, nước tưới thuận lợi cho bắp và rau màu. Vùng ĐBSCL có nhiều chính sách hỗ trợ giống để chuyển đổi từ trồng lúa sang trồng cây màu và thị trường tiêu thụ tốt, nhất là bắp, đậu nành. Qua đó xuất hiện nhiều mô hình chuyển đổi có hiệu quả ở các tỉnh, thành khu vực ĐBSCL như: 2 lúa - 1 màu, 1 lúa - 2 màu, trồng bắp lai vụ đông xuân...

Thời gian qua, nhiều chương trình, dự án nghiên cứu tăng cường khả năng thích ứng BĐKH triển khai ở vùng ĐBSCL. Dự án Clues kéo dài từ tháng 3-2011 đến tháng 2-2014 rất có ý nghĩa, giúp các nhà khoa học nghiên cứu giải pháp tăng cường khả năng thích ứng của các hệ thống canh tác trên nền đất lúa ở ĐBSCL. Đặc biệt, coi trọng hỗ trợ kỹ thuật và cung cấp kiến thức cho nông dân, các cơ quan quản lý nhằm đảm bảo an ninh lương thực. Tháng 4-2015, Chương trình Bảo vệ tổng hợp vùng ven biển và rừng ngập mặn ĐBSCL nhằm thích ứng với Biến đổi khí hậu (ICMP) cùng với Trung tâm Khuyến nông Quốc gia (Bộ NN&PTNT) đã đưa ra các hoạt động phối hợp trong lĩnh vực nông nghiệp giúp nông dân 5 tỉnh: Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang, An Giang trong việc áp dụng kỹ thuật và biện pháp thực hiện phương pháp canh tác lúa thông minh nhằm thích ứng với BĐKH. Để hạn chế thiệt hại do BĐKH, nhiều năm qua, Viện lúa ĐBSCL đã nghiên cứu và đưa ra một số loại giống lúa có khả năng thích nghi với những biến đổi thất thường của khí hậu. Các giống lúa này áp dụng ở một số địa phương, đạt hiệu quả mở ra triển vọng mới trong sản xuất nông nghiệp, nâng cao giá trị kinh tế mỗi đơn vị canh tác, hướng tới một nền nông nghiệp phát triển bền vững. Ngoài ra, các địa phương trong vùng tích cực thực hiện nhiều dự án nghiên cứu cùng các viện, trường nhằm giảm thiểu tốt nhất tác động của sản xuất nông nghiệp đến BĐKH. Ông Phạm Văn Quỳnh, Giám đốc Sở NN&PTNT TP Cần Thơ, cho biết: Sở NN&PTNT thành phố đang phối hợp Trường Đại học Cần Thơ nghiên cứu kỹ thuật canh tác giảm phát thải tốt nhất tại xã Thạnh Lợi, huyện Vĩnh Thạnh. Dự án triển khai trên các cánh đồng của ấp D2 và đặt các máy đo, đếm khí thải. Qua đó, các chuyên gia sẽ theo dõi, phân tích chọn ra kỹ thuật sản xuất tối ưu nhất trong giảm phát thải khí nhà kính gây ảnh hưởng đến BĐKH.

BĐKH đã và sẽ gây ra vô vàn hiểm họa, tuy nhiên nếu chúng ta với khoa học kỹ thuật hiện đại và sự chỉ đạo kiên quyết của các cấp, các ngành và sự hưởng ứng tích cực của mọi tầng lớp nhân dân thì các hậu quả xấu do biến đổi khí hậu gây ra sẽ được khống chế và giảm thiểu rủi ro một cách có ý nghĩa. Để chủ động hơn trong việc ứng phó, các địa phương cũng phải xây dựng kế hoạch dài hơi, đưa ra các giải pháp phù hợp thực tế để nền nông nghiệp phát triển theo hướng bền vững, thích ứng với BĐKH.

Bài, ảnh: Nguyên Bảo