Nguồn vốn đầu tư còn hạn chế, ĐBSCL gặp nhiều khó khăn trong đầu tư, nâng cấp hạ tầng, thủy lợi đảm bảo sinh kế bền vững cho người dân trước tác động ngày càng nặng nề của biến đổi khí hậu (BĐKH). Thực tế này đòi hỏi các địa phương vùng ĐBSCL đặc biệt quan tâm thực hiện các giải pháp phi công trình.

*BĐKH đe dọa sự phát triển bền vững

ĐBSCL là vùng có nhiều thuận lợi trong sản xuất nông nghiệp do điều kiện khí hậu thuận lợi, đất đai màu mỡ, nguồn nước ngọt dồi dào. Tuy nhiên, các lợi thế này tại nhiều địa phương trong vùng đang dần suy giảm, thậm chí mất đi do ảnh hưởng của BĐKH; đặc biệt trong đó đất đai bị thoái hóa, bị nhiễm mặn và nguồn nước ngọt ngày càng khan hiếm.

Theo ông Lương Ngọc Lân, Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Bạc Liêu, Bạc Liêu hiện có 2/3 diện tích đất sản xuất nông nghiệp bị ảnh hưởng bởi mặn xâm nhập, chỉ còn 1/3 diện tích là sản xuất trong môi trường ngọt. Địa phương đang phải đối mặt với vấn đề khá nan giải là phải tìm mọi cách để ngọt hóa lại những vùng bị nhiễm mặn hay chuyển sang thích ứng với sản xuất trong môi trường mặn?! Bởi không phải xây dựng các cống ngăn mặn và hệ thống đê bao khép kín các vùng sản xuất là thành công, vì điều này chỉ giải quyết vấn đề ngăn mặn, chưa giải quyết được vấn đề thiếu nước ngọt và các yếu tố về môi trường biến đổi ảnh hưởng đến sản xuất. Trong khi đó, không phải nơi nào bị nhiễm mặn là có thể chuyển sang nuôi tôm hoặc các loại cây trồng vật nuôi chịu hạn mặn. Nguyên nhân do các điều kiện môi trường, thủy lợi phục vụ tiêu thoát nước chưa đảm bảo cho sản xuất, nhất là chất lượng nguồn nước mặn. Ngoài ra, còn có các vấn đề về kỹ thuật canh tác, đầu ra sản phẩm…

Trà Vinh là tỉnh giáp biển nên có các vùng sinh thái mặn, lợ và ngọt thuận lợi cho phát triển nhiều loại cây trồng, vật nuôi khác nhau. Tuy nhiên, BĐKH và mặn xâm nhập ngày càng tăng đã thu hẹp vùng ngọt và làm biến đổi môi trường của các vùng sinh thái, gây nhiều thiệt hại cho sản xuất. Ông Kim Ngọc Thái, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Trà Vinh, cho biết: Hạn mặn không chỉ gây thiệt hại cho hơn 28.000ha lúa vụ đông xuân 2015-2016 mà các hoạt động sản xuất của người dân ở Trà Vinh tiếp tục bị ảnh hưởng trong vụ hè thu 2016. Tỉnh phải tăng cường công tác thủy lợi để đảm bảo nước phục vụ sản xuất; đồng thời, rà soát, cơ cấu lại mùa vụ tại các địa phương, chuyển các diện tích đất lúa có nguy cơ thiếu nước tưới sang trồng màu và các loại cây trồng chịu hạn.

Tỉnh Hậu Giang cách khá xa biển nhưng cũng đã bị ảnh hưởng khá nặng bởi mặn xâm nhập. Ông Trương Cảnh Tuyên, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hậu Giang, cho biết: "Thời gian qua, một số nơi trên địa bàn tỉnh Hậu Giang bị nhiễm mặn lên đến 15-16‰. Là tỉnh nằm ở lõi vùng trũng thuộc tiểu vùng Tây Sông Hậu, khi nước mặn xâm nhập rất khó rút ra. Vì vậy, xâm nhập mặn gây nhiều thiệt hại cho sản xuất. Đã có khoảng 1.200ha lúa vụ đông xuân 2015-2016 ở Hậu Giang bị giảm năng suất và 6.000ha không thể gieo sạ lúa trong vụ hè thu này. BĐKH và mặn xâm nhập đặt ra yêu cầu cho cả vùng ĐBSCL phải tăng cường liên kết vùng trong quy hoạch lại sản xuất gắn với phát triển thủy lợi, đặc biệt là quy hoạch xây dựng hồ chứa nước ngọt phục vụ cho cả vùng".

*Chú trọng các giải pháp phi công trình

Để ứng phó với BĐKH, cần phải thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp, bao gồm cả các giải pháp công trình và giải pháp phi công trình. Đặc biệt, trong điều kiện các nguồn lực đầu tư còn hạn chế và các tác động của BĐKH luôn thay đổi, cần phải quan tâm thực hiện các giải pháp phi công trình.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp Nguyễn Thanh Hùng cho rằng: "Hiện nay, quan tâm thực hiện các giải pháp phi công trình là chủ yếu. Bởi tất cả cứ xây dựng công trình thì nguồn vốn đầu tư không đảm bảo và cũng không phải là biện pháp tối ưu. Phải cấp thiết bố trí lại sản xuất và bố trí cơ cấu cây trồng vật nuôi cho phù hợp tình hình mới, đây là một giải pháp phi công trình rất quan trọng". Theo ông Nguyễn Thanh Hùng, ĐBSCL hiện không chỉ ảnh hưởng bởi BĐKH, nước biển dâng mà còn chịu nhiều tác động tiêu cực của các đập thủy điện ở thượng nguồn sông Mê Công. Đến nay, đã có 10/21 đập thủy điện quy hoạch ở thượng nguồn đã triển khai xây dựng và tập trung nhiều nhất ở Trung Quốc. Vì vậy, cần có nghiên cứu tác động của đập thủy điện kết hợp với các kịch bản BĐKH và nước biển dâng để có các kịch bản và giải pháp ứng phó sát thực tế cho vùng ĐBSCL. Song song đó, cần điều chỉnh lại quy hoạch sản xuất cho vùng, từ đó có các quy hoạch phát triển thủy lợi phù hợp cũng như phát triển hạ tầng cấp nước sạch cho người dân, bố trí lại dân cư, luồng tuyến giao thông vận tải…

Thời gian qua, vào các tháng mùa mưa, nguồn nước ngọt tại nhiều địa phương vùng ĐBSCL thường dư thừa do mưa kết hợp với lũ từ thượng nguồn đổ về. Nhưng, nhiều địa phương đã xây dựng hệ thống đê bao ngăn lũ để sản xuất lúa vụ 3, khiến nước không còn không gian để lưu trú. Điều này dẫn đến tình trạng mùa lũ bị rút ngắn, nguồn nước ngọt trên các sông bị suy giảm mạnh trong các tháng mùa khô, tạo điều kiện cho mặn xâm nhập sâu. Ông Nguyễn Minh Khuyến, Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước, Bộ Tài nguyên và Môi Trường, cho rằng: "ĐBSCL phải quan tâm tạo không gian cho nước lưu trú và tạo không gian cho các dòng sông phát triển. Đồng thời, cần có các hồ chứa và các vùng trữ nước ngọt ngay trong mùa lũ để phục vụ cho mùa khô. Vì vậy, trả lại "không gian" cho nước trú ngụ là một trong những giải pháp phi công trình rất quan trọng". Nhiều địa phương vùng ĐBSCL đã và đang có chủ trương không tiếp tục phát triển đê bao ngăn lũ để sản xuất lúa 3 vụ trong năm. Thay vào đó sẽ sản xuất 2 vụ lúa và 1 vụ nuôi thủy sản trong mùa lũ hoặc sản xuất 2 vụ lúa-1 vụ màu…

BĐKH đã, đang và ngày càng gây nhiều tác động xấu đến các hoạt động sản xuất và sinh hoạt của nhiều người dân tại ĐBSCL. Đặc biệt, từ cuối năm 2015 đến nay, ĐBSCL phải đối mặt với tình trạng hạn hán và mặn xâm nhập nghiêm trọng trong hơn 90 năm qua. Theo ông Nguyễn Văn Tỉnh, Phó Tổng cục Thủy lợi, Bộ NN&PTNT, hạn mặn đã gây thiệt hại cho khoảng 220.000ha lúa và làm cho hơn 250.000 hộ dân bị thiếu nước sinh hoạt. Thời gian qua, Chính phủ cùng các bộ ngành Trung ương và địa phương đã kịp thời triển khai nhiều giải pháp tích cực, hiệu quả nhằm hỗ trợ người dân vùng thiên tai vượt qua khó khăn. Nhưng với ảnh hưởng của BĐKH ngày càng tăng, khả năng trong tương lai ĐBSCL còn tiếp tục đối mặt với những đợt "cực hạn mặn" hoặc "cực lũ" do thời tiết cực đoan và ảnh hưởng các đập thủy điện ở thượng nguồn. Thực tế này, đòi hỏi cần thực hiện các giải pháp tổng hợp mang tính tổng thể, lâu dài để thích ứng với BĐKH, đảm bảo sinh kế bền vững cho người dân vùng ĐBSCL.

Bài, ảnh: Khánh Trung