(CTO) - Bảo tàng Dừa sáp Trà Vinh (xã Tam Ngãi, tỉnh Vĩnh Long) là nơi trưng bày hình ảnh, hiện vật liên quan đến lịch sử hình thành và quá trình phát triển cây dừa sáp.

Bảo tàng Dừa sáp Trà Vinh.

Bảo tàng Dừa sáp Trà Vinh được khánh thành vào cuối năm 2024 tại xã Tam Ngãi, là bảo tàng ngoài công lập đầu tiên của tỉnh Trà Vinh trước đây cũng như tỉnh Vĩnh Long hiện nay, và là bảo tàng về dừa sáp đầu tiên của Việt Nam. Cuối năm 2025, Bảo tàng Dừa sáp Trà Vinh được Hiệp hội Du lịch ĐBSCL công nhận “Điểm du lịch tiêu biểu ĐBSCL”.

Toàn cảnh Bảo tàng Dừa sáp Trà Vinh nhìn từ tầng cao.

Bản vẽ thiết kế bảo tàng do cố nghệ nhân Lý Lết thực hiện.

Bảo tàng Dừa sáp Trà Vinh do Công ty TNHH Chế biến Dừa sáp Cầu Kè (VICOSAP) đầu tư xây dựng với tổng vốn hơn 20 tỉ đồng, diện tích gần 1.500m². Bảo tàng Dừa sáp Trà Vinh có kết cấu 1 trệt, 2 lầu với kiến trúc độc đáo, riêng biệt, mang đậm dấu ấn giao thoa văn hóa của cộng đồng các dân tộc ở địa phương. Bảo tàng trưng bày trên 400 hình ảnh, hiện vật, kể câu chuyện về văn hóa nông nghiệp địa phương, lịch sử hình thành và phát triển của trái dừa sáp trên quê hương Cầu Kè.

Nhân viên Bảo tàng Dừa sáp Trà Vinh giới thiệu về lịch sử dừa sáp, cách nhận biết dừa sáp tại trước ngôi thờ Hòa thượng Thạch Sô.

Lối vào bảo tàng nổi bật hai tượng đá thể hiện 2 chàng trai cô gái với 2 cách nhận biết dừa sáp là búng và lắc trái dừa.

Bảo tàng còn có nhiều tranh vẽ tay, phù điêu đắp nổi, điêu khắc kiến trúc… thể hiện sự giao thoa văn hóa các dân tộc ở địa phương, lấy cảm hứng chủ đạo là hình ảnh trái dừa sáp. Các thiết kế này do cố nghệ nhân Lý Lết thiết kế, hiện được trưng bày như một hiện vật tại bảo tàng.

Tôn tượng Hòa thượng Thạch Sô tại bảo tàng với nửa trái dừa sáp trên tay.

Nửa gốc dừa sáp đầu tiên cách đây hơn 1 thế kỷ, nay được trưng bày tại Bảo tàng Dừa sáp Trà Vinh rất trang trọng.

Bảo tàng còn có ngôi thờ, tượng sáp và các hiện vật của Hòa thượng Thạch Sô, người được truy tôn là “Khai Tổ dừa sáp đất Trà Vinh”. Theo thông tin từ bảo tàng, năm 1924, sau khi Hòa thượng tiền nhiệm viên tịch, Hòa thượng Thạch Sô thừa kế y bát, đảm nhận chức vụ Trụ trì đời thứ tư chùa Botumsakor (chùa Chợ). Ngài hết lòng dẫn dắt tăng đoàn, vun bồi Đạo pháp gắn bó cùng dân tộc. Đặc biệt, Ngài đã mang hai trái dừa sáp quý hiếm từ nước ngoài về trồng tại chùa Chợ, mở đầu cho lịch sử giống dừa sáp trên đất Việt Nam. Cho đến nay, dừa sáp đã trở thành đặc sản trứ danh, làm rạng danh quê hương Cầu Kè, góp phần phát triển kinh tế, văn hóa, du lịch địa phương.

Tại bảo tàng còn trưng bày rất nhiều sản phẩm làm từ dừa sáp như bánh, kẹo, nước uống để phục vụ du khách trải nghiệm, mua sắm.

Gốc cây dừa sáp đầu tiên trồng trong khuôn viên chùa Chợ, được trồng từ trái dừa sáp do Hòa thượng Thạch Sô mang về, hiện vẫn còn lưu giữ. Nửa gốc được đặt trong miếu thờ Hòa thượng Thạch Sô tại chùa và nửa gốc còn lại được trưng bày tại Bảo tàng Dừa sáp Trà Vinh.

Báu vật miền đất phúc

]

Tái hiện bên trong trái dừa sáp sau khi bổ đôi.

Thông tin từ Bảo tàng Dừa sáp Trà Vinh, dừa sáp, hay còn gọi là dừa đặc ruột, là loại dừa độc đáo chỉ có ở vùng Cầu Kè. Không chỉ nổi tiếng nhờ lớp cơm dừa dày, mềm, sánh đặc như sáp, dừa sáp còn là loại cây trồng mang lại giá trị kinh tế cao. Tuy nhiên, để trồng thành công và cho ra những trái dừa sáp chất lượng, nông dân cần tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kỹ thuật từ khâu chọn giống đến chăm sóc và thu hoạch.

Giống dừa sáp thường được chọn từ những cây mẹ đã cho trái sáp đạt chuẩn. Do đặc tính di truyền không ổn định (chỉ khoảng 20-30% trái trên cây mới là dừa sáp) nên việc chọn giống phải dựa vào cây mẹ được xác nhận là có tỷ lệ trái sáp cao.

Dừa giống thường được ươm từ trái già đã nảy mầm, để cây con có chiều cao khoảng 30-50cm, có từ 3-5 lá thật, bộ rễ phát triển khỏe.

Dừa sáp thích hợp với vùng đất thịt pha cát, đất phù sa ven sông, hoặc đất có độ thoát nước tốt. Cây giống được trồng vào đầu mùa mưa (khoảng tháng 5 đến tháng 7).

Bạt ngàn dừa xanh nhìn từ Bảo tàng Dừa sáp Trà Vinh.

Cây dừa sáp bắt đầu cho trái sau 4-5 năm trồng, tùy theo điều kiện chăm sóc và thổ nhưỡng. Một buồng dừa thường có từ 10-15 trái, nhưng chỉ khoảng 20-30% trái có sáp. Việc xác định trái sáp không thể nhìn bằng mắt thường mà phải có kinh nghiệm. Thông thường, có 2 cách để nhận biết dừa sáp là lắc dừa và búng dừa.

ĐĂNG HUỲNH