TRÍ VĂN (Tổng hợp)

Thủ tướng Nhật Bản Fumio Kishida vừa kết thúc chuyến công du kéo dài một tuần tới Ai Cập, Ghana, Kenya và Mozambique. Chuyến đi này được mô tả là nỗ lực nhằm nâng cao vị thế của Nhật Bản nói riêng và nhóm các nước phát triển hàng đầu thế giới (G7) nói chung tại châu Phi trong bối cảnh khu vực này chịu ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc và Nga.

Ðây là chuyến thăm đầu tiên của ông Kishida tới châu Phi kể từ khi nhậm chức và là lần đầu tiên sau 9 năm một thủ tướng Nhật Bản tới lục địa này.

Tổng thống Mozambique Filipe Nyusi (phải) và Thủ tướng Nhật Bản Fumio Kishida trong cuộc gặp hôm 4-5. Ảnh: EPA-EFE

Vị thế của Nhật Bản

Trong các cuộc gặp với các nhà lãnh đạo Ai Cập, Ghana, Kenya và Mozambique, Thủ tướng Kishida đã khẳng định tầm quan trọng của trật tự quốc tế tự do và cởi mở dựa trên pháp quyền, qua đó tuyên bố việc đơn phương thay đổi hiện trạng bằng vũ lực là không thể chấp nhận. Nhà lãnh đạo xứ Mặt trời mọc cũng cam kết hỗ trợ các dự án phát triển cơ sở hạ tầng chất lượng cao tại khu vực. Riêng tại Mozambique, Thủ tướng Kishida và Tổng thống Filipe Nyusi nhất trí ủng hộ việc sớm nối lại hoạt động phát triển khí đốt tự nhiên ở quốc gia Ðông Phi này, vốn trước đó đã bị gián đoạn do tình hình an ninh ngày càng tồi tệ.

Ngoài việc cam kết theo đuổi cải cách tại Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc (LHQ) với Ghana, Thủ tướng Kishida trong chuyến thăm cũng tuyên bố sẽ hỗ trợ tài chính khoảng 500 triệu USD trong vòng 3 năm tới để thúc đẩy hòa bình và ổn định tại châu Phi. Ông Kishida nói rằng Nhật Bản sẽ đóng vai trò trung gian giữa các nước đang phát triển và G7, đồng thời khẳng định sẽ tìm cách tổ chức hợp tác trong các lĩnh vực như năng lượng hay an ninh lương thực. Trước đó, tại hội nghị trực tuyến ở Tunisia hồi năm ngoái về đầu tư của Nhật Bản vào sự phát triển của châu Phi, Thủ tướng Kishida cũng đã cam kết chi 30 tỉ USD trong vòng 3 năm trong nỗ lực nhằm chống lại ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc tại khu vực.

Khác với các cường quốc phát triển khác, Nhật Bản không có những “tàn dư” chủ nghĩa đô hộ trong quá khứ với châu Phi, đồng thời thành lập Hội nghị quốc tế Tokyo về phát triển châu Phi (TICAD) năm 1993 nhằm tạo cơ hội cho lục địa đen nhận được sự hỗ trợ của các nước phát triển. TICAD đến nay đã 8 lần diễn ra hội nghị thượng đỉnh mà lần gần nhất là hội nghị trực tuyến ở Tunisia hồi năm ngoái. Bên cạnh thúc đẩy sự hợp tác giữa các nước phát triển và châu Phi, TICAD được cho là nơi Nhật Bản tìm kiếm sự ủng hộ ngoại giao của 54 quốc gia châu Phi đối với ghế ủy viên thường trực tiềm năng của Hội đồng Bảo an LHQ.

Cơ hội mới cho G7

Giới phân tích cho rằng nỗ lực tiếp cận các nước châu Phi của Nhật Bản tạo ra ít tác động nhưng rất cần thiết trong việc giúp Tokyo đặt nền móng cho Hội nghị thượng đỉnh G7 tại thành phố Hiroshima từ ngày 19-21/5 bằng cách thể hiện sự coi trọng các lợi ích của châu Phi. Ông Kishida từng nói rằng ông muốn tăng cường quan hệ giữa thế giới phát triển và các nước Nam bán cầu - thuật ngữ chung chỉ các quốc gia đang phát triển ở châu Á, châu Phi và châu Mỹ Latinh. “Mặc dù không thực tế khi cho rằng chuyến thăm này sẽ thay đổi bất cứ điều gì về các cường quốc như Trung Quốc hay Nga nhưng nó sẽ gửi đi thông điệp đoàn kết tới một số nước châu Phi” - Shinichi Takeuchi, giám đốc Trung tâm Nghiên cứu châu Phi thuộc Ðại học Ngoại ngữ Tokyo, nhận định.

Mô tả tác động của chuyến công du tới châu Phi của Thủ tướng Kishida là “không đáng kể”, chuyên gia phân tích Robert Dujarric tại Viện Nghiên cứu châu Á thuộc Ðại học Temple (Nhật Bản) cho biết việc thuyết phục 4 nước châu Phi nói trên thực hiện các biện pháp tích cực nhằm chống lại Nga là rất khó, bởi các quốc gia này không thấy họ sẽ nhận được lợi ích gì khi đối đầu với Mát-xcơ-va. “Trừ khi Nhật Bản, Mỹ, Liên minh châu Âu và Anh cam kết với họ về tiền bạc hoặc đưa ra các khoản hỗ trợ khác, nếu không việc thuyết phục họ chống lại Nga sẽ rất là khó khăn” - ông Dujarric nói.

Ông Dujarric cho rằng việc Nhật Bản ngày càng tích cực can dự vào khu vực không phải là không có lý do. Vào những năm 1970, Trung Quốc đã bắt đầu đầu tư vào châu Phi và trong thập niên qua đã đưa phần lớn lục địa này vào sáng kiến “Vành đai, Con đường (BRI)”. Theo báo cáo của Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị Luân Ðôn (Anh) được công bố hồi năm ngoái, đầu tư của Trung Quốc vào châu Phi đã bùng nổ, với tổng số vốn đầu tư vào phát triển cơ sở hạ tầng tại khu vực lên tới 155 tỉ USD trong 2 thập niên qua. Một phần đáng kể trong tổng số tiền đó đến từ sáng kiến BRI. Ngoài ra, kim ngạch thương mại giữa Trung Quốc với châu Phi đạt 254 tỉ USD vào năm 2021, gấp hơn 10 lần so với con số chỉ 24 tỉ USD của Nhật Bản. Trong khi đó, thị phần của Trung Quốc trong xuất khẩu và nhập khẩu của châu Phi lên tới 20% vào năm 2019, so với chỉ 3% của Nhật Bản. Trong khi đó, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Nhật Bản vào châu Phi đã giảm từ 10 tỉ USD hồi năm 2016 xuống còn chỉ 4,7 tỉ USD vào năm 2020. Theo Hội nghị LHQ về Thương mại và Phát triển, Nhật Bản đã không lọt vào tốp 10 nhà đầu tư hàng đầu tại châu Phi.

Nga đã xây dựng ảnh hưởng đối với châu Phi thông qua sức mạnh quân sự và hỗ trợ kinh tế. Thế nên, chỉ khoảng 30% trong số 54 quốc gia châu Phi tại Đại hội đồng LHQ phản đối hoặc bỏ phiếu trắng về nghị quyết lên án “chiến dịch quân sự đặc biệt” của Nga tại Ukraine.