* MINH NGUYỆT

Ở ĐBSCL, Khoa Nông nghiệp và Sinh học ứng dụng của Trường ĐH Cần Thơ, là đơn vị nòng cốt giúp các địa phương trong vùng ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp, phát triển nông thôn. Thành quả đó là công sức đóng góp của nhiều nhà khoa học, trong đó có Tiến sĩ Nguyễn Trọng Ngữ, công tác ở bộ môn Di truyền giống nông nghiệp, là thế hệ sinh trưởng sau ngày đất nước thống nhất.

* Tuổi thơ vất vả!

Tiến sĩ Nguyễn Trọng Ngữ, quê ở xã Xuân Hòa, huyện Kế Sách (tỉnh Sóc Trăng), có sinh nhật rất dễ nhớ: 5-5-1975. Ngày Ngữ chào đời, ba không có nhà, bà nội phải bơi xuồng đưa mẹ Ngữ ra tận thị trấn Ngã Sáu (thuộc huyện Châu Thành, tỉnh Cần Thơ cũ) để sanh nở.

Thuở ấy, Xuân Hòa là vùng bốn không “không điện, không đường, không trường, không trạm”. Gia đình Ngữ chỉ có vài công vườn tạp, cuộc sống thường ngày của ông bà nội và ba mẹ Ngữ vốn đã khó khăn, có thêm thành viên nhỏ càng khó khăn hơn. Ngữ thiếu sữa mẹ, lắm khi nhà không đủ tiền mua sữa hộp nên Ngữ phải uống nước cơm pha đường. Kể về thời niên thiếu của Ngữ, anh Út (Nguyễn Thành Triển - ba của Ngữ), bộc bạch: “Ngữ ngoan và hiếu thảo lắm, từ nhỏ đến lớn tôi chưa đánh nó roi nào. Năm 7 tuổi, Ngữ đã biết chèo xuồng giúp tôi vải chài kiếm cá trên sông Mật Cật. Sông này, cỡ sông Đầu Sấu ở Cần Thơ mình, nhưng nước chảy rất xiết. Một hôm, xuồng đang ở giữa sông thì trời bất ngờ nổi cơn lốc làm Ngữ văng xuống sông, nhìn đứa con trai ốm yếu vùng vẫy giữa dòng nước xiết tôi sợ điếng cả người, cố bườn tới kéo nó lên. Khi tôi nắm được cánh tay Ngữ, tưởng là nó sẽ khóc vì sợ hãi nào ngờ Ngữ mỉm cười như trấn an tôi. Lòng tôi dạt dào xúc động. Nụ cười và ánh mắt ấm áp của con trẻ lúc đó đã theo tôi suốt cuộc đời, là niềm động viên giúp tôi vượt qua biết bao khó khăn trong cuộc sống”.

Tiến sĩ Nguyễn Trọng Ngữ trong phòng thí nghiệm của ĐH Bonn - Đức (ảnh do nhân vật cung cấp).

Những năm cấp 1, trường học cách nhà khoảng 2 km, hàng ngày Ngữ phải đi bộ hoặc quá giang xuồng của bà con trong xóm để đến lớp. Nhắc lại việc này, ba của Ngữ nói: “Ngữ không có nhiều đồ chơi như con nít người ta, suốt ngày chỉ lẩn quẩn trong nhà nên thấy con ham học, vợ chồng tôi mua tập, sách về cho Ngữ tập đọc, tập viết chữ, cốt là dụ nó không chạy ra bờ sông chơi, nguy hiểm. Nào ngờ học đến đâu là Ngữ nhớ nằm lòng đến đó, năm 4 tuổi đã đọc thông viết thạo, nhà trường thương tình cho Ngữ vào học lớp 1 sớm hơn so với tuổi quy định”. Lên lớp 6, Ngữ vào trường cấp 2-3 An Lạc Thôn (thị trấn Kế Sách), trường cách nhà gần 4 km, mùa nắng đi bộ đã vất vả, mùa mưa còn vất vả hơn, bởi lúc đó vùng quê của Ngữ chỉ có đường đất và cầu khỉ. Tốt nghiệp THCS, gia đình quyết định cho Ngữ thi vào lớp 10 Trường THPT Châu Văn Liêm (quận Ninh Kiều, TP Cần Thơ) để có điều kiện trau dồi tiếng Anh. Kể về việc này, Ngữ cười chân chất: “Ba muốn tôi lên TP Cần Thơ học, lúc đó, tôi chưa ý thức được tầm quan trọng của việc học ngoại ngữ, chỉ thích ra thành phố để được nhìn ngắm xe cộ. Hôm thi vào lớp 10 cũng là lần đầu tiên tôi được lên TP Cần Thơ”.

Thi đậu vào lớp 10 Trường THPT Châu Văn Liêm, mới 15 tuổi, cậu bé nhà quê Nguyễn Trọng Ngữ bước vào cuộc sống xa nhà và tự lập. May mắn, được người quen giới thiệu chỗ trọ là nhà thầy Trần Văn Thảo (nguyên giáo viên Trường THPT Châu Văn Liêm). Lúc đó, gia đình thầy Thảo làm kinh tế phụ bằng việc đan cần xé bán lên TP Hồ Chí Minh. Thương Ngữ hiền lành, lễ phép, thầy Thảo đã cho Ngữ phụ việc và nuôi dạy Ngữ như con cháu trong nhà. Nhờ vậy, Ngữ có điều kiện học thêm tiếng Anh, tốt nghiệp phổ thông trung học và thi đậu vào ngành Chăn nuôi Thú y của Trường ĐH Cần Thơ. Tốt nghiệp ra trường (năm 1997) đạt loại giỏi, Ngữ được nhà trường giữ lại để tiếp tục bồi dưỡng làm đội ngũ cán bộ khoa học kế thừa và Ngữ đã làm được những việc mà thế hệ thầy cô đi trước mong muốn.

* Góp sức cho quê hương

Vào trang web của Trường ĐH Cần Thơ, theo link http://www.ctu.edu.vn/colleges/agri/bmdtg/nghien_cuu_kh.htm sẽ thấy nhà trường giới thiệu lý lịch khoa học của Nguyễn Trọng Ngữ như sau: Biết 2 ngoại ngữ tiếng Anh và tiếng Đức. Bằng Thạc sĩ chuyên ngành sinh học (hệ thống chăn nuôi gia súc nhiệt đới) do Đại học Nông nghiệp Uppsala - Thụy Điển cấp vào năm 2001. Bằng Tiến sĩ chuyên ngành Công nghệ sinh học (ứng dụng trong công tác giống gia súc, gia cầm) do Đại học Bonn - Đức cấp vào năm 2006. Đến năm 2007 được hưởng chế độ giảng viên trong biên chế của Trường ĐH Cần Thơ. Giải thích việc này, thạc sĩ Châu Văn Lực, Phó hiệu trưởng trường ĐH Cần Thơ, nói: “Để đào tạo đội ngũ cán bộ khoa học kế thừa, nhà trường chỉ có thể dựa vào nguồn kinh phí từ các chương trình liên kết hợp tác với các viện, trường ở trong và ngoài nước. Sinh viên được giữ lại trường sẽ được thầy, cô làm chủ nhiệm các đề tài, dự án nghiên cứu khoa học chọn, mời cùng thực hiện, sinh viên sẽ được thầy, cô trả lương từ kinh phí của đề tài. Trong quá trình làm việc với thầy, cô sinh viên phải nỗ lực trau dồi ngoại ngữ để dự tuyển học bổng thạc sĩ, tiến sĩ. Nguyễn Trọng Ngữ đã được PGS.TS Võ Văn Sơn, Phó trưởng khoa Nông nghiệp và Sinh học ứng dụng kiêm Trưởng bộ môn Di truyền Giống nông nghiệp và Tiến sĩ Nguyễn Thị Hồng Nhân, giảng viên bộ môn chọn, mời cùng thực hiện 4 đề tài nghiên cứu khoa học, đồng thời, đã trúng tuyển học bổng tiến sĩ của Đại học Bonn khi vừa 28 tuổi (năm 2003)”.

Hiện nay, Ngữ đã có 12 bài báo đăng trên các tạp chí khoa học trong và ngoài nước, đã và đang chủ nhiệm 4 đề tài nghiên cứu khoa học về các mảng liên quan đến kỹ thuật nuôi và giống gia súc. Trong đó, đề tài “Khảo sát mối tương quan giữa đa hình di truyền gien Leptin và Growth Hormone đến năng suất và chất lượng sữa của giống bò Holstein Friesian với bò lai Sind ở ĐBSCL”, được Ngữ đăng ký thực hiện trong 2 năm 2009-2010 bằng nguồn kinh phí của Bộ Giáo dục và Đào tạo là tâm huyết từ luận văn tiến sĩ của Ngữ. Anh tâm sự: “Tôi luôn mơ ước ứng dụng tiến bộ khoa học được học hỏi từ nước ngoài vào thực tiễn sản xuất ở quê mình, nhưng muốn làm được thì phải có sự hỗ trợ từ phía Nhà nước. Khi nhà trường thông báo Bộ Giáo dục và Đào tạo phân bổ kinh phí cho đề tài nghiên cứu khoa học phục vụ phát triển nghề nuôi bò sữa và ngành công nghiệp chế biến sữa, tôi mừng vô kể. Nông dân ĐBSCL chưa mặn với nghề nuôi bò sữa vì nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó một phần là do chất lượng con giống chưa cao. Việc chọn giống dựa vào các phương pháp truyền thống là không thể thiếu, tuy nhiên nếu kết hợp được với các phương pháp mới, đặc biệt là dựa trên các kỹ thuật của sinh học phân tử, thì việc chọn lọc này sẽ mang lại hiệu quả cao. Giả sử một con bò mỗi ngày cho 10 kg sữa, nếu khâu chọn giống tốt, con số này có thể tăng thêm từ 200 - 400g/ngày, tính ra cho toàn đàn và cả chu kỳ cho sữa của bò (khoảng 300 ngày) thì lợi nhuận của người chăn nuôi sẽ tăng đáng kể”.

Nói nghe thì dễ, nhưng có tận mắt chứng kiến công việc hằng ngày của Ngữ mới thấy được sự nỗ lực và kiên trì của người làm công tác nghiên cứu khoa học. Chỉ riêng đề tài nghiên cứu gien Leptin và Growth Hormone thực hiện trên bò, Ngữ phải lùng kiếm đến 300 mẫu máu bò để đưa vào phòng thí nghiệm phân tích. Phụ việc cho Ngữ là hai sinh viên Mai Thị Ngọc Hương và Lê Thụy Bảo Quỳnh (được Ngữ hướng dẫn làm luận văn thạc sĩ) phải đến tận các hợp tác xã hoặc các nông hộ ở TP Cần Thơ và các tỉnh Sóc Trăng, Hậu Giang, An Giang để xin mẫu máu bò. Ngọc Hương tâm sự: “Khi đi cơ sở, tôi học tập ở thầy Ngữ cách sống chan hòa với nông dân, để được bà con nhiệt tình cung cấp nhiều kinh nghiệm thực tiễn. Khi ở trường, thầy giúp tôi phương pháp làm việc khoa học, tiết kiệm thời gian”. Thầy Trần Văn Hâu, Chủ tịch Công đoàn khoa, nói vui: “Anh chàng Ngữ phải gánh thêm nhiệm vụ Bí thư Đoàn khoa bởi tính tình hiền lành, tốt bụng, nói ít làm nhiều nên được sinh viên tín nhiệm!”.

Mà Ngữ ít nói thật, buổi đầu tiếp xúc, tôi nghĩ mình khó hoàn thành được bài báo, do Ngữ không chịu kể về những việc đã qua. Khi tôi tìm đến nhà Ngữ (căn nhà cấp 4 nằm sâu trong con hẻm nhỏ ở đường 3 Tháng 2), mới biết gia đình anh có 3 thế hệ sống chung, vợ chồng Ngữ và đứa con gái 2 tuổi sống cùng ba mẹ Ngữ. Năm 2001, trước khi lập gia đình, Ngữ đã khuyên ba mẹ anh bán mấy công vườn tạp để mua căn nhà này cho em trai của Ngữ (Nguyễn Trọng Ân, sinh năm 1993, học sinh Trường THCS Lương Thế Vinh, quận Ninh Kiều), được lên Cần Thơ học. Ngữ đã rèn cho Ân trở thành học sinh xuất sắc, đặc biệt là môn toán và tiếng Anh. Năm 2008, Ân sang Singapore du học bằng học bổng toàn phần của Trường Trung học Victoria Junior. Trong câu chuyện, ba Ngữ luôn bày tỏ mong muốn đến ngày cậu con trai Út học thành tài, về Cần Thơ làm việc cùng Ngữ để gia đình được sum họp. Ba Ngữ tâm sự: “Vợ chồng tôi phải bỏ quê lên đây vì muốn Ngữ được ăn bữa cơm do mẹ nấu. Để em trai Ngữ có được tương lai xán lạn như anh nó. Giờ, vợ chồng tôi đã yên tâm”.

Từ giã gia đình Ngữ, nhớ lại khuôn mặt rạng ngời của anh khi kể việc trước đây đưa Nguyễn Trọng Ân về quê chào bà con để lên đường sang Singapore du học. Ngữ nói: “Thú thật, hôm đó lần đầu đi trên đường Nam Cần Thơ, tôi ngạc nhiên vì sự phát triển của thành phố. Về quê, tôi cũng rất mừng vì đã có đầy đủ các công trình phúc lợi xã hội, nhiều hộ dân đã vượt khó, có cuộc sống khấm khá. Tôi nói với Ân: Đây là kết quả của kinh tế tri thức, “giàu con mắt - khó bàn tay”, ra nước ngoài em phải cố gắng học tập, để rèn luyện mình trở thành người có năng lực. Vì muốn giúp đỡ được người xung quanh thì trước hết mình phải là người có năng lực đóng góp cho xã hội!”.

Nhìn vầng trán cao, dáng gầy gầy và những câu trả lời chân chất của Ngữ, tôi thấy mình sai lầm, khi có suy nghĩ trước khi gặp Ngữ là “dân khoa học khô khan!” Và quả thật, con người ta khi đã làm được những chuyện lớn sẽ trở nên thật bình dị.