Mùa khô phương Nam mới đầu buổi sáng đã hực nắng. Chúng tôi ngồi trong chiếc xe U-oát không máy lạnh như ngồi trong lò nướng bánh mì, da khô khốc, tóc dựng ngược. Nhưng có cái lạ: nắng như thế mà ruộng, vườn hai bên đường cứ xanh. Những dòng kênh vẫn dạt dào sóng vỗ. Từ thành phố Long Xuyên, qua thị trấn Phú Hòa, chúng tôi lên Thoại Sơn, mảnh đất nhiều huyền thoại của tỉnh An Giang.

Tôi nhìn phía trước, con đường thẳng tắp. Những cánh đồng bát ngát lúa chín như tấm thảm vàng rộng trải hút tầm mắt. Phía cuối con đường có những ngọn núi xanh rì, nổi bật giữa cánh đồng. Anh Trương Thành Lượng, một hướng dẫn viên du lịch còn rất trẻ, nói với tôi:

Khu du lịch Núi Sập ( Thoại Sơn, An Giang).

- Dãy núi trước mặt đó là núi Ba Thê, nằm trên địa phận thị trấn Óc Eo. Đến gần các anh sẽ thấy núi Ba Thê có ba ngọn, mỗi ngọn núi là một huyền thoại gắn với những truyền thuyết hấp dẫn. Và mỗi ngọn núi là một điểm du lịch thơ mộng.

Trương Thành Lượng giới thiệu với chúng tôi về đất và người huyện Thoại Sơn. Thoại Sơn là một trong những huyện vùng lúa nổi tiếng của tỉnh An Giang. Nơi đây từ hàng chục năm qua được nối liền thành vòng cung du lịch gắn với các điểm du lịch vùng Tri Tôn, Tịnh Biên, Châu Đốc, là “điểm nhấn” trong du lịch về miền đất huyền thoại. Thoại Sơn có khu di tích Óc Eo nổi tiếng. Theo các nhà sử học, nơi đây có thể đã từng tồn tại một hải cảng sầm uất của vương quốc Phù Nam từ thế kỷ thứ 1 đến thế kỷ thứ 7. Huyện có núi Sập, núi Ba Thê và khu du lịch Hồ Ông Thoại. Tại đình thần trong khu du lịch Hồ Ông Thoại giữa thị trấn Thoại Sơn có bia Thoại Sơn, một trong ba di tích lịch sử, loại bia ký nổi tiếng ở Việt Nam dưới chế độ phong kiến còn lưu lại đến ngày nay. Hiện bia xưa được bảo quản khá tốt trong đình thờ Thoại Ngọc Hầu tại núi Sập.

Để đánh dấu một công trình đào kênh Thoại Hà vào năm 1818, Thoại Ngọc Hầu soạn một bài văn khắc vào bia đá. Năm Minh Mạng thứ ba (1822), ông long trọng làm lễ dựng bia và khánh thành miếu thờ Sơn thần, nay là ngôi Đình thần Thoại Ngọc Hầu tại thị trấn núi Sập, huyện Thoại Sơn. Bia Thoại Sơn bằng đá, đầu bia chạm to hai chữ Thoại Sơn, chiều cao 3 mét, ngang 1,2 mét, bề dày 2 tấc, mặt bia chạm đúng 629 chữ Hán.

Hiện nay, bia xưa vẫn còn ở y vị trí ban đầu, nét chữ Hán trên mặt bia còn sắc và đẹp. Còn ở bên ngoài đình thờ, người đời sau cho dựng thêm một tấm bia đá lớn khác, kích cỡ tương tự, nhưng kém mỹ thuật hơn, khắc bản dịch bằng tiếng Việt:

Bia Thoại Sơn do Nguyễn Văn Thoại (Thoại Ngọc Hầu) dựng năm 1822 và là một trong hai công trình di tích lịch sử và bia ký nổi tiếng. Bia Thoại Sơn là một áng văn hay, một tác phẩm nghệ thuật độc đáo và còn là di tích lịch sử nổi tiếng. Ngày 28 tháng 9 năm 1990, bia đã Bộ Văn hóa ra Quyết định số 993/VH.QĐ công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia.

Thoại Sơn được nhiều du khách gần xa biết đến không riêng sông Thoại, núi Thoại, mà đây còn có khu bảo tàng di chỉ Văn hóa Óc Eo, nơi còn lưu giữ dưới lòng đất bên núi Ba Thê hình hài một cảng thị ven biển một thời sầm uất của Vương quốc Phù Nam, tồn tại và hưng thịnh từ thế kỷ thứ 1 đến thế kỷ thứ 7.

Óc Eo là một quần thể di tích phân bố trên sườn núi Ba Thê và cánh đồng Óc Eo. Cánh đồng Óc Eo, phẳng và thấp, trải rộng trên địa bàn hai tỉnh An Giang và Kiên Giang, có hình tứ giác, mỗi cạnh khoảng 15km, với đường biên phía Bắc chạy từ núi Sập đến vùng núi Ba Thê, phía Tây từ núi Ba Thê (An Giang) đến khu di tích Nền Chùa (Kiên Giang), phía Nam từ khu di tích Nền Chùa đến di tích Đá Nổi (Kiên Giang). Núi Ba Thê là đỉnh cao nhất trong nhóm núi thành tạo từ hoa cương, gồm núi Nhỏ và núi Trọc ở phía Bắc, núi Tượng về phía Đông Bắc, núi Trọc nằm ở giữa thị trấn Thoại Sơn và xã Vọng Thê, núi Sập ở phía Đông. Gò Óc Eo cách chân núi Ba Thê khoảng hơn 1km về phía Tây Nam. Dấu vết của con kênh cổ, gọi là Lung Lớn (đường nước trung tâm của thành thị Óc Eo), nối liền hai di chỉ Óc Eo và Nền Chùa vẫn còn đậm nét trên hiện trường. Óc Eo là một cảng thị nằm trên bờ Lung Lớn, có vòng thành bằng đất, hào nước xung quanh hình chữ nhật, dài 3km, rộng 1,5km. Lung Lớn chạy xuyên qua trục dọc cảng thị cổ xưa theo hướng Đông Bắc - Tây Nam. Huyện Thoại Sơn bây giờ có ba thị trấn đều nằm trên tỉnh lộ 943. Qua thị trấn Phú Hòa, rồi xã Vọng Thê, đến thị trấn Núi Sập, đi tiếp chừng 12 cây số, chúng tôi đến thị trấn Óc Eo dưới chân núi Ba Thê.

Nghe nói đến núi Ba Thê bên thị trấn Óc Eo nhiều sự tích và những truyền thuyết dân gian trữ tình, nhưng mãi đến mùa khô này tôi mới có dịp đến đây.

Trương Thành Lượng đưa chúng tôi đến trụ sở UBND thị trấn Óc Eo. Tiếp chúng tôi, anh Đặng Văn Thắng, Phó chủ tịch UBND thị trấn, nói rằng thị trấn còn nghèo, nhưng nhiều tiềm năng chưa khai thác hết được, trong đó có tiềm năng dịch vụ du lịch. Thị trấn này khá rộng, tổng diện tích tự nhiên trên 12 cây số vuông. Ngoài núi Ba Thê và đất lâm nghiệp hơn 360 ha, đất sản xuất nông nghiệp của thị trấn Óc Eo có 652 ha. Với số dân trên 13.500 người, chủ yếu làm nông nghiệp. Diện tích đất nông nghiệp trên đây là quá hẹp, lại gặp điều kiện tưới tiêu không thuận, sản xuất nông nghiệp ở đây quả là bấp bênh. Đất chân núi và đất giồng không mấy mỡ màu, nhưng năm 2008, thị trấn cũng đạt sản lượng lương thực gần 12.000 tấn, tổng thu ngân sách Nhà nước đạt gần 1,8 tỉ đồng, nhưng tổng chi ngân sách đã trên 2 tỉ đồng. Làm ăn trên đất này cũng không mấy dễ dàng, thu không đủ bù chi. Vì thế, theo lý giải của anh Thắng, thị trấn đang rất cần phát triển nhanh các loại hình dịch vụ du lịch và làm hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu. Anh Thắng tâm sự:

- Tỉnh lộ 943 từ thành phố Long Xuyên lên thị trấn Óc Eo đã được nâng cấp nhưng đoạn từ núi Ba Thê đi Tri Tôn, Tịnh Biên rồi vòng qua Châu Đốc chưa được đầu tư xây dựng, còn rất khó đi. Vì vậy, du khách đến thị trấn Óc Eo hàng năm vẫn chưa nhiều. Nếu du lịch nơi đây phát triển, kèm theo dịch vụ du lịch, chúng tôi tin rằng thu nhập đời sống của người dân thị trấn cũng tăng lên đáng kể. Đó là điều chúng tôi đang gửi gắm những hy vọng trong thời gian tới.

Đường lên đỉnh núi Ba Thê dốc đứng, quanh co. Chúng tôi thuê xe hon-đa ôm để lên các điểm tham quan du lịch trên đỉnh núi cao. Chúng tôi lên đỉnh Thạch Đại Đao. Trên đỉnh núi có dựng một thanh đại đao bằng đá, trông cứ lừng lững, uy nghi. Truyền miệng dân gian nơi đây kể rằng, từ rất xa xưa, trong một đêm mưa gió, lưỡi tầm sét đã đánh vào tảng đá lớn trên đỉnh núi này. Tảng đá bị chẻ nhỏ, hiện lên một cây đại đao. Từ đó, núi mang tên Thạch Đại Đao. Và người ta đã dựng cây đại đao “trời cho” bằng đá này vươn cao trên đỉnh núi, chĩa thẳng lên mây trắng trời cao, dựng miếu thờ và tượng Phật, cầu cho hùng khí hưng phát, non sông, đất nước bền vững. Trên đỉnh núi này còn dựng một bia chiến công của quân giải phóng trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Trên tấm bia đá có ghi: “ Nơi đây, ngày 6-5-1968, Đội biệt động Ba Thê do đội trưởng Nguyễn Văn Muôn chỉ huy đã dũng cảm, mưu trí đánh tiêu diệt 29 tên địch đóng đồn Hoa Thế Sơn”.

Đứng trên đỉnh Ba Thê nhìn xuống thị trấn Óc Eo bình yên trong nắng sớm, trong tầm mắt hiện lên cánh đồng rộng mênh mông, kênh rạch chằng chịt, kéo dài đến tận vùng Bảy Núi thuộc Tri Tôn, Tịnh Biên phía biên giới. Tôi mới được nghe các anh ở Văn phòng UBND huyện Thoại Sơn kể rằng, ở ấp Phú Bình, xã An Bình, huyện Thoại Sơn (vùng Tứ giác Long Xuyên ) có cánh đồng cho năng suất từ 7,6 tấn đến trên 11 tấn lúa/ha. Đó là cánh đồng @, tên gọi này dành gọi cho mô hình “ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật mới xây dựng mô hình lúa thâm canh tổng hợp”. Tôi hỏi anh Đặng Văn Thắng, liệu rằng thị trấn Óc Eo có làm theo mô hình đó được không? Anh Thắng vò đầu: “ Đất ở đây cằn khô, canh tác mùa vụ nhiều khó khăn. Nhưng nếu như tìm cách đạt năng suất như vậy thật tuyệt vời”.

Hướng dẫn viên du lịch Lượng nói với tôi:

- Đỉnh núi này cao 245m, ngành du lịch An Giang đang có kế hoạch xây dựng nơi đây một tuyến cáp treo để phục vụ du khách. Khi có tuyến cáp treo, các anh có đến đây chắc chắn khỏi phải thuê xe hon-đa ôm lên đỉnh núi.

Tôi nói:

- Đi xe hon-đa lượn vòng quanh co trên những dốc đứng lên núi cũng có cái thú riêng, được ngắm cảnh cây rừng hoa núi. Dù có cáp treo thì đường lên núi cũng cần nâng cấp và thường xuyên bảo dưỡng để phục vụ du khách.

Trương Thành Lượng gật đầu tán đồng: “Vâng, đúng như vậy!”. Sau khi thăm Nhà trưng bày cổ vật văn hóa Óc Eo được xây dựng khang trang trên đỉnh núi Ba Thê, cũng đã xế bóng sang chiều, chúng tôi xuống núi. Ngồi sau xe hon-đa với gió rừng vi vút, tôi như nghe văng vẳng đâu đây khúc hát về miền đất sơn thủy hữu tình Thoại Sơn: Núi soi bóng kênh xanh/ Mây trắng lưng trời vờn quanh Ba Thê lộng gió/ Ai từng qua đây lòng gợi nhớ/ Một Ba Thê lừng lững giữa xa rộng đất trời An Giang.

Bài, ảnh: BÙI VĂN BỒNG