Cuộc sống ổn định sung túc và một phần văn hóa gia đình của người miệt vườn xưa được thể hiện qua cách xây dựng các không gian đặc thù. Tại Cần Thơ, do tác động của lịch sử, thời gian, chiến tranh… những công trình kiến trúc có thể biểu hiện cho giá trị của văn minh miệt vườn tuy không còn nhiều nhưng trong lòng đô thị vẫn có những không gian như đang kể lại câu chuyện rất xưa cho người thời nay.

Dấu xưa chợ cổ Cần Thơ

Có thể nói không đâu chợ lại có vị trí đẹp như chợ Hàng Dừa xưa và nay là Nhà lồng Chợ cổ Cần Thơ: nằm bên sông Cần Thơ, là điểm nhấn nổi bật nối Bến Ninh Kiều và trục đường mang đậm dấu ấn sinh hoạt thương hồ trên bến- dưới thuyền Hai Bà Trưng cùng chợ Tân An. Lên thuyền ra sông, ngoái nhìn lại, Nhà lồng Chợ cổ Cần Thơ khiến Bến Ninh Kiều mang vẻ đẹp lãng mạn, hoài cổ, hợp cảnh hợp tình với câu hát huê tình truyền lại từ khách thương hồ

"Gió mát trăng thanh,
Người bạn lành khó kiếm,
Tôi đây dạo chơi cũng hiếm
Chưa biết chọn người nào,
Mảng lo mua bán ra vào Cần Thơ…

(Văn minh miệt vườn, NXB Trẻ 2007, Sơn Nam, trang 311)

Nhìn từ bên ngoài, Nhà lồng Chợ cổ Cần Thơ mềm mại, rộng mở và phóng khoáng, mang đặc trưng của kiến trúc vùng sông nước với mặt chính mở rộng ra hướng đường Hai Bà Trưng, mặt sau rộng cửa đón gió sông Cần Thơ. Về đêm, Nhà lồng Chợ cổ Cần Thơ lung linh dưới ánh đèn muôn sắc của chợ đêm Tây Đô, trở thành điểm đến hấp dẫn du khách. Sự hấp dẫn đó đến từ màu sắc và đường nét kiến trúc của công trình trăm năm tuổi này vốn vẫn được giữ nguyên khi Công ty Thương nghiệp Tổng hợp thành phố Cần Thơ trùng tu chợ hồi năm 2005, với kinh phí khoảng 3 tỉ đồng.

Khách đến Cần Thơ sẽ không khỏi bồi hồi trước ngôi chợ cổ có diện tích chỉ khoảng trên dưới 1.660m2, nhưng được đánh giá là một trong những ngôi chợ đẹp nhất Nam Kỳ Lục tỉnh với nền lót gạch rất xưa, mặt bằng tổng thể hình chữ T gồm 3 dãy nhà (2 ngang 1 dọc) đan xen. Nhìn từ mặt chính chợ có 3 tháp (1 lớn, 2 nhỏ), 3 mái hiên (1 chính, 2 phụ) được lợp ngói ống màu xanh, xung quanh trang trí hoa văn đắp nổi và thông gió cho toàn khu chợ. Toàn thể công trình cân xứng với tháp lớn ở giữa, hai tháp nhỏ đối xứng hai bên, đỉnh tháp có trang trí hỏa châu và long vân cách điệu, 3 mặt tháp đều gắn đồng hồ. Hệ thống cửa mở rộng theo tinh thần "tiền lộ hậu sông".

Nhờ vẻ cổ kính mà phóng khoáng, lại mang những giá trị tinh thần chỉ làm nhà lập chợ cạnh nơi "sông sâu nước chảy" của cha ông thời khẩn hoang, Nhà lồng Chợ cổ Cần Thơ được xem là nhân chứng quý giá cho bề dày văn hóa và thương mại của thành phố Cần Thơ. Ngôi chợ như nhắc nhớ về cuộc sống thảnh thơi của người miệt vườn bởi "tiền bạc dư giả chút ít, nhà cửa mát mẻ, công việc hằng ngày không nhọc nhằn là đặc điểm của sanh hoạt miệt vườn… việc giao thông dễ dàng từ xóm này qua xóm kia, ra tỉnh lỵ…" (Văn minh miệt vườn, NXB Trẻ 2007, Sơn Nam, trang 310). Ngôi chợ này được xây dựng song song với quá trình lấp các con rạch ở gần sở lỵ làng Tân An (đường Phan Chu Trinh, Phan Bội Châu, Phan Đình Phùng… ngày nay), đồng thời mở rộng mặt bằng giao thông trên bờ lẫn dưới bến sông. Quá trình xây dựng kiên cố hóa khu chợ cũng là lúc nhà cửa phố xá mọc lên, bến tàu lục tỉnh được thành lập, có cả tàu đi Sài Gòn, Nam Vang (Campuchia). Theo hồ sơ lưu tại bảo tàng Cần Thơ, Nhà lồng Chợ cổ Cần Thơ có thể được xây dựng sau vài năm so với chợ Bến Thành do nhà thầu Pháp Brossard et Mopin xây dựng khoảng những năm 1912-1914.

Nhà lồng Chợ cổ Cần Thơ là điểm nhấn mang đậm hồn phách của văn minh miệt vườn trong không gian kiến trúc đô thị Cần Thơ hiện đại. Ngày nay, chợ được khai thác phục vụ du lịch và tái hiện không gian văn hóa xưa với những hoạt động đậm chất lễ hội dân gian như ngày hội bánh tét, bánh dân gian Nam bộ… Cứ mỗi độ xuân về, khách đến Cần Thơ lại ấn tượng với khung cảnh những gánh hàng hoa, phố ông đồ, gian hàng bánh tét… trải dài theo đường Hai Bà Trưng, Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh… bao bọc quanh Nhà lồng Chợ cổ hơn trăm năm tuổi vẫn giữ nguyên vẻ đẹp của thời mở đất.

Gian thờ tự nhà xưa Nam bộ và trình diễn sắc xuân miệt vườn

Bước vào gian thờ tự trong nhà xưa Nam bộ được tái hiện tại Bảo tàng Cần Thơ, khách tham quan có cảm giác lạc bước vào miền ký ức tưởng đã ngủ quên, dù ngay ngoài kia là phố thị ồn ào.

Đây là bàn thờ gia tiên, liễn đối, lư đồng, kia là bàn ghế, bộ ván ngựa, bình trà, bình hoa và vài hình ảnh tái hiện sinh hoạt đờn ca tài tử xưa trong ánh sáng vàng nâu gợi nhớ những ngọn đèn dầu xưa cũ. Không gian và khung cảnh này luôn khiến khách tham quan bất giác lặng đi. Bởi trong tâm thức mỗi người vẫn dành một phần không nhỏ cho gian nhà xưa của ông bà, với gian thờ luôn được đặt ở vị trí trung tâm. Chị Huỳnh Thị Tuyết Nhung, Giám đốc Bảo tàng Cần Thơ, chia sẻ: "Để đảm bảo tính chân thực của không gian này, từng vật dụng trưng bày tại đây đều được mua từ những gia đình, họ tộc có truyền thống lâu đời trong thành phố".

Không gian này cũng khiến khách tham quan nhớ cảm giác đầm ấm những khi giỗ, Tết, gia đình, họ tộc quây quần với nhau, bên bàn thờ tổ tiên. Ông bà ngồi vấn thuốc ngoáy trầu; ba mẹ cô dì chú bác rộn rịp làm bữa cơm cúng gia tiên; đám trẻ tíu tít chơi đùa... Đó là sợi dây vô hình nối giữa bà con họ hàng với nhau để người đi xa lỡ việc gì không về được, cứ thấy lòng tiếc nhớ, nôn nao.

Mỗi dịp Tết đến xuân về, Bảo tàng Cần Thơ còn chăm chút thêm cho không gian này cành mai, vài chậu hoa cúc vàng, vài đòn bánh tét, hộp mứt, bình trà và đặc biệt là mô hình nồi bánh tét đêm 30 Tết, điểm thêm tiếng đờn ca tài tử văng vẳng, tạo một không gian xưa đặc quánh cảm giác ấm cúng của Tết quê.

Cũng từ ý tưởng phục dựng không gian văn hóa xưa, từ năm 2009, cứ khoảng 23 tháng Chạp âm lịch, tại Bảo tàng Cần Thơ còn có không gian "Sắc xuân miệt vườn" tại tiền sảnh và sân trước. Không nặng kinh doanh, lễ hội mang yếu tố trình diễn các nghề thủ công truyền thống và các loại bánh đặc trưng của các dân tộc dịp Tết, như: đan đát, dệt chiếu, chạm khắc, thư pháp; làm bánh xèo, bánh tét, bánh tráng, bánh phồng, bánh in, bánh kẹp, chả giò, gỏi cuốn, mứt dừa, mứt gừng, bánh củ cải, bánh hồng đào, bánh thốt nốt, bánh bí, bánh kèn... Mỗi năm, màn trình diễn của 40 nghệ nhân miệt vườn với những màu sắc, âm thanh, mùi thơm, món ăn… khiến bất cứ ai đặt chân đến đây cũng tưởng như mình đang sống lại những ngày Tết ấu thơ, khi làng xóm bắt đầu lặt lá mai cũng là khi nhà nhà rộn rã với đủ loại bánh mứt, món ăn chỉ có Tết mới được nếm.

Những nghệ nhân này đều được tập huấn về kỹ năng giao lưu, được hỗ trợ chi phí đi lại, trình diễn. Bởi vậy, "Sắc xuân miệt vườn" của Bảo tàng Cần Thơ không chỉ cho khách tham quan cơ hội được ngắm nhìn những con người với những hoạt động gợi nhớ văn hóa Tết dân tộc đúng chất, mà còn được trò chuyện với nghệ nhân chân chất, với nụ cười đôn hậu, rất miệt vườn. "Sắc xuân miệt vườn" quả là một điểm nhấn văn hóa độc đáo trong lòng đô thị.