Hằng năm, cứ đến ngày 19 và 20 tháng Giêng âm lịch hằng năm, Lễ giỗ Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa lại được tổ chức trang trọng. Gương sáng “Rồng Vàng” Bùi Hữu Nghĩa luôn được hậu thế ca ngợi và noi theo.

Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa. 

Những ngày này, dọc các tuyến đường dẫn về Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa (phường Bình Thủy) đều rợp cờ hoa, hướng về danh nhân văn hóa đất Tây Đô. Công tác tuyên truyền, chỉnh trang đô thị được chú trọng, góp phần thành công cho lễ hội truyền thống đáng quý này.

Theo Ban Quản lý Khu tưởng niệm, Lễ giỗ Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa lần thứ 154, năm 2026 diễn ra trong 2 ngày, 7 và 8-3. Trong đó, ngày đầu sẽ có lễ cúng tiên thường; lễ chính giỗ diễn ra vào sáng 8-3 với các nghi thức truyền thống, đậm đà bản sắc. Tiếp sau đó là văn nghệ chào mừng, ôn lại tiểu sử, sự nghiệp của cụ Thủ khoa và phát biểu của đại diện Trường THPT Bùi Hữu Nghĩa; lễ dâng hương kính nhớ tiền nhân.

Về phần hội, địa phương tổ chức hoạt động trưng bày trái cây nghệ thuật với sự tham gia của 9 đơn vị gồm các khu vực, trường học, các tổ chức đoàn thể trên địa bàn phường. Mỗi đơn vị trưng bày 1 mô hình trái cây nghệ thuật có ít nhất 5 chủng loại trái cây, diện tích trưng bày tối thiểu 1x1m.

Là địa phương vinh dự có Khu tưởng niệm danh nhân văn hóa Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa, phường Bình Thủy chú trọng tuyên truyền, giáo dục truyền thống đến nhân dân, nhất là học sinh, tuổi trẻ về tấm gương, nhân cách và tinh thần yêu nước của cụ Thủ khoa. Lễ giỗ hằng năm đều được tổ chức chu đáo, thành kính, quy tụ đông đảo nhân dân và quan khách tham gia. Bà Trương Thị Chiều, người dân phường Bình Thủy, cho biết: “Mỗi năm tới giỗ cụ, tôi đều chuẩn bị chè, xôi dâng cúng cụ, nguyện cầu gia đạo bình an, quốc gia thịnh vượng”.

Dân gian Nam Bộ có câu: “Ðồng Nai có bốn Rồng Vàng/ Lộc họa, Lễ phú, Sang đàn, Nghĩa thi”; hay là: “Vĩnh Long có cặp Rồng Vàng/ Nhất Bùi Hữu Nghĩa, nhì Phan Tuẫn Thần”, để ca ngợi đức và tài của vị danh nhân Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa. Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa, hiệu Nghi Chi, sinh năm 1807, tại thôn Bình Thủy, tổng Vĩnh Ðịnh, châu Ðịnh Viễn, dinh Vĩnh Trấn (nay thuộc phường Bình Thủy, TP Cần Thơ). Cụ thi Hương năm Ất Mùi (1835) ở Gia Ðịnh và đỗ đầu, từ đó thường được gọi là Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa hay Thủ khoa Nghĩa. Cụ là vị quan thanh liêm, đứng về phía dân nghèo, không khuất phục cường quyền. Nổi tiếng là trong vụ án ở rạch Láng Thé, khi cụ là Tri huyện Trà Vang, vì bênh vực dân nghèo, cụ bị bọn tham quan, cường hào hãm hại, vu oan tội xúi dân làm loạn, chủ mưu giết người. Triều đình phán cụ Thủ khoa tội tử. Bà Nguyễn Thị Tồn đã lặn lội ra kinh đô Huế kêu oan cho chồng.

Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa còn được ca tụng với tài năng văn chương sáng chói. Đặc biệt, với bổn tuồng “Kim Thạch kỳ duyên”, cụ được xem là một trong những tác giả tuồng tiên phong của Việt Nam và đây cũng là một trong những bổn tuồng cổ xưa nhất nước ta.

Do chán ghét cảnh tham quan ô lại, Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa cáo quan, về quê ở làng Long Tuyền - Cần Thơ sống cảnh thanh bần, mở trường dạy học, làm thơ, bốc thuốc chữa bệnh cứu người. Cụ qua đời năm Nhâm Thân 1872, thọ 65 tuổi.

Năm 1994, Mộ Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia. Để tưởng nhớ, tri ân cụ, UBND TP Cần Thơ đã quyết định mở rộng, tôn tạo Di tích Mộ Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa thành Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa trên diện tích gần 10.000m2, trở thành điểm tham quan, về nguồn ý nghĩa của người dân thành phố và du khách gần xa.

Bài, ảnh: DUY KHÔI