Trong bối cảnh đô thị hóa mạnh mẽ và đời sống nghệ thuật đương đại không ngừng vận động, hội họa hoành tráng - loại hình nghệ thuật tạo hình quy mô lớn gắn với kiến trúc và không gian công cộng - đang đứng trước nhiều cơ hội phát triển. Chia sẻ với phóng viên Báo Quân đội nhân dân, ThS, họa sĩ Hoàng Văn Tùng, giảng viên ngành hội họa hoành tráng, Khoa Thiết kế nội ngoại thất, Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, nêu lên thực trạng và hướng đi của hội họa hoành tráng Việt Nam hiện nay.

Phóng viên (PV): Thưa ông, hội họa hoành tráng được hiểu như thế nào và giữ vai trò gì trong không gian đô thị đương đại?

Họa sĩ Hoàng Văn Tùng: Từ góc độ không gian đô thị, hội họa hoành tráng không chỉ đảm nhiệm chức năng trang trí hay làm đẹp cảnh quan mà còn giữ vai trò tham gia tổ chức và định hình không gian công cộng, góp phần tạo lập các điểm nhấn thị giác, trục không gian và giá trị biểu tượng cho đô thị. Một tác phẩm hội họa hoành tráng chỉ thực sự được xác lập đúng nghĩa khi vượt ra khỏi vai trò của một bề mặt trang trí, để trở thành một thành tố có chức năng cấu trúc trong không gian công cộng.

Khi đó, tác phẩm không chỉ đảm nhiệm vai trò thẩm mỹ mà còn tham gia vào việc tổ chức trải nghiệm thị giác, góp phần hình thành ký ức thị giác và bản sắc không gian cho đô thị. Ngược lại, những tác phẩm dù có quy mô lớn nhưng thiếu sự thống nhất về tư tưởng biểu đạt và mối liên hệ hữu cơ với kiến trúc, cảnh quan xung quanh thì vẫn chỉ là tác phẩm tranh tường mang tính trang trí thông thường.

Họa sĩ Hoàng Văn Tùng. Ảnh: TUẤN HUY

Từ cách tiếp cận này có thể thấy, một số không gian tại Hà Nội như Con đường gốm sứ ven sông Hồng hay tuyến bích họa phố Phùng Hưng mặc dù có quy mô kéo dài và tạo được hiệu ứng thị giác tích cực trong cảnh quan đô thị, song về bản chất vẫn là sự tập hợp các tác phẩm mang tính trang trí của nhiều nghệ sĩ khác nhau, thiếu sự thống nhất về tư tưởng và bố cục tạo hình tổng thể. Vì vậy, các không gian này chủ yếu đảm nhiệm chức năng làm đẹp và cải thiện diện mạo đô thị, hơn là kiến tạo một chỉnh thể hội họa hoành tráng đúng nghĩa.

PV: Nhu cầu ứng dụng hội họa hoành tráng tại Việt Nam trong những năm gần đây có những chuyển biến gì đáng chú ý và có những đổi thay gì về nội dung và hình thức?

Họa sĩ Hoàng Văn Tùng: Trong khoảng 5 năm trở lại đây, hội họa hoành tráng tại Việt Nam ghi nhận sự gia tăng rõ rệt về số lượng dự án, đồng thời cho thấy những chuyển biến quan trọng trong nhận thức và cách tiếp cận. Từ chỗ chủ yếu đảm nhiệm chức năng trang trí hoặc tưởng niệm, loại hình nghệ thuật này ngày càng được nhìn nhận như một thành tố quan trọng trong tổ chức không gian văn hóa đô thị, góp phần nâng cao chất lượng môi trường sống và trải nghiệm thẩm mỹ của cộng đồng. Sự chuyển dịch đó gắn liền với quá trình đô thị hóa nhanh, sự phát triển của du lịch văn hóa và yêu cầu ngày càng cao của xã hội đối với những hình thức biểu đạt thị giác có quy mô, tính biểu tượng và khả năng lan tỏa.

Trong dòng chảy ấy, nhiều công trình hội họa hoành tráng không chỉ tham gia làm đẹp cảnh quan mà còn được tích hợp vào các chiến lược xây dựng hình ảnh địa phương và phát triển kinh tế sáng tạo. Phương thức triển khai cũng có sự thay đổi khi các dự án ngày càng được tổ chức theo tư duy dự án nghệ thuật, có sự phối hợp của nhiều chủ thể và được quy hoạch, thiết kế đồng bộ ngay từ giai đoạn đầu, thay vì chỉ bổ sung ở khâu hoàn thiện công trình.

Những tác phẩm tiêu biểu gần đây thường gắn với các dự án quy mô, đặt trong những không gian công cộng mang tính trải nghiệm, chú trọng sự tương tác và khả năng tiếp nhận của công chúng. Về nội dung sáng tác, bên cạnh các đề tài lịch sử-tưởng niệm quen thuộc, ngày càng mở rộng sang bản sắc địa phương, ký ức đô thị và văn hóa cộng đồng, gắn với đời sống đương đại và phát triển du lịch. Hình thức thể hiện cũng đa dạng hơn nhờ việc ứng dụng nhiều vật liệu và giải pháp kỹ thuật mới, hướng tới những công trình có giá trị thẩm mỹ - văn hóa và bền vững với thời gian.

Một đoạn bức tranh panorama “Chiến dịch Điện Biên Phủ”. Ảnh: TUẤN HUY

Trong bối cảnh đó, bức tranh panorama “Chiến dịch Điện Biên Phủ” được xem là một minh chứng tiêu biểu cho diện mạo mới của hội họa hoành tráng Việt Nam. Tác phẩm đáp ứng các tiêu chí cơ bản về không gian công cộng, nội dung tư tưởng và hình thức thể hiện, đồng thời cho thấy một bước tiến về mô hình tổ chức, quy mô và cách tiếp cận công chúng. Tuy nhiên, về ngôn ngữ tạo hình, tác phẩm vẫn chủ yếu lựa chọn lối kể chuyện trực quan, trong khi các thủ pháp đặc trưng của hội họa hoành tráng như đồng hiện không gian-thời gian, tương phản tỷ lệ để thiết lập quan hệ chính-phụ, hay việc sử dụng hình ảnh khái quát mang tính biểu tượng cao vẫn chưa được khai thác sâu như chúng ta vẫn thường thấy trong nhiều tác phẩm hội họa hoành tráng kinh điển của thế giới.

PV: Theo ông, đâu là những thuận lợi và thách thức lớn nhất của hội họa hoành tráng Việt Nam hiện nay?

Họa sĩ Hoàng Văn Tùng: Về thuận lợi, sự phát triển tích cực về mặt kinh tế-xã hội đã kéo theo nhu cầu về hội họa hoành tráng ngày càng lớn. Kỹ thuật, công nghệ và vật liệu phục vụ sáng tác cũng ngày càng đa dạng và hiện đại. Nếu trước đây, phần lớn các công trình hoành tráng do Nhà nước đầu tư và gắn với đề tài chính trị thì hiện nay, khối doanh nghiệp tư nhân cũng bắt đầu quan tâm và có nhu cầu đưa nghệ thuật hoành tráng vào công trình của mình.

Còn khó khăn mang tính phổ biến là hội họa hoành tráng thường chỉ được nghĩ đến nhằm lấp đầy khoảng trống bề mặt sau khi công trình kiến trúc đã hoàn thiện. Khi đó, việc đưa tác phẩm vào không gian đã cố định sẽ gặp nhiều hạn chế về ánh sáng, mảng khối, chất liệu và sự hài hòa tổng thể. Điều này đòi hỏi ngay từ đầu, hội họa hoành tráng cần được tính toán đồng bộ cùng kiến trúc, thay vì chỉ mang tính bổ sung hay trang trí sau cùng.

PV: Đâu là những yếu tố để hội họa hoành tráng Việt Nam vươn ra quốc tế, thưa ông?

Họa sĩ Hoàng Văn Tùng: Hội họa hoành tráng Việt Nam sở hữu nhiều lợi thế đặc thù, trước hết là nguồn đề tài lịch sử phong phú và chiều sâu bản sắc văn hóa dân tộc, được hình thành qua các giai đoạn đấu tranh, kiến thiết và phát triển đất nước. Bên cạnh đó, quá trình giao lưu và tiếp biến với các dòng nghệ thuật thế giới trong bối cảnh toàn cầu hóa đã tạo điều kiện để hội họa hoành tráng Việt Nam từng bước mở rộng ngôn ngữ tạo hình, tiếp cận đa dạng hơn về hình thức, phương thức thể hiện. Tuy nhiên, để lĩnh vực này phát triển mạnh mẽ và có khả năng vươn ra quốc tế, cần một hệ thống phát triển mang tính chuyên nghiệp và bền vững.

Từ phương diện đó, yêu cầu đặt ra là phải hoàn thiện đồng bộ từ khâu quy hoạch và định hướng không gian, thiết kế-thi công dự án đến cơ chế vận hành, bảo tồn và truyền thông giá trị nghệ thuật sau khi tác phẩm được đưa vào sử dụng. Việc thiếu vắng các quy trình chuyên nghiệp trong tổ chức dự án, thẩm định chuyên môn liên ngành và chiến lược lan tỏa quốc tế sẽ hạn chế khả năng tồn tại lâu dài cũng như sức ảnh hưởng của hội họa hoành tráng trong không gian đô thị. Do đó, chỉ khi hội họa hoành tráng Việt Nam được đặt trong một hệ sinh thái phát triển đồng bộ, nơi giá trị nghệ thuật, giá trị văn hóa và giá trị xã hội được gắn kết chặt chẽ, lĩnh vực này mới có thể phát huy đầy đủ tiềm năng trong nước và từng bước khẳng định vị thế trong nghệ thuật công cộng quốc tế.

PV: Trân trọng cảm ơn ông!

Thái Phương (Báo Quân đội Nhân dân)