Cuối tháng 9-2014, nhân kỷ niệm 50 năm thành lập “Phân bộ kỹ thuật hạt nhân trong lương thực và nông nghiệp”, Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) và Tổ chức Lương thực Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO) công bố các giải thưởng về chọn tạo giống thông qua việc sử dụng giống đột biến chiếu xạ bằng tia nguyên tử. Trong số 23 giải thưởng được trao, Việt Nam có 3 giải, gồm: 2 giải dành cho tổ chức (Viện Di truyền nông nghiệp Việt Nam, Viện Khoa học Nông nghiệp miền Nam) và một giải thưởng cá nhân thuộc về 2 nhà khoa học tỉnh Sóc Trăng. Đó là kỹ sư Hồ Quang Cua, Nguyên Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Sóc Trăng và TS Trần Tấn Phương – Phó Giám đốc Trung tâm Giống cây trồng tỉnh Sóc Trăng với thành tựu: “Sử dụng các giống lúa đột biến để làm vật liệu lai với các giống lúa khác”. Chúng tôi có cuộc trao đổi với kỹ sư Hồ Quang Cua xoay quanh công tác chọn tạo giống và giải thưởng Quốc tế này.

* Khi nhắc đến từ “đột biến” không ít người vẫn còn e ngại, nhất là đột biến gien. Kỹ sư có thể giải thích rõ hơn cụm từ này, để mọi người có cái nhìn thân thiện hơn với các giống lúa đột biến?

- Ở đây, chúng ta phải hiểu đột biến là những biến đổi bất thường của vật chất di truyền ở cấp độ phân tử hoặc cấp độ tế bào, dẫn đến sự biến đổi đột ngột của một hoặc một số tính trạng. Những biến đổi này có tính bền vững và có thể di truyền cho các đời sau. Đột biến có thể do tự nhiên như trường hợp của giống lúa VD20 dạng hạt tròn, khi trồng ở Sóc Trăng có những cá thể cho ra hạt dài và nhóm nghiên cứu chúng tôi đã tận dụng sự đột biến này để làm ra giống lúa ST3. Ngoài ra, còn có những biến đổi do xử lý bằng hóa chất hoặc do chiếu xạ bằng tia nguyên tử cũng tạo ra đột biến.

* Việc chủ động tạo ra những đột biến có ý nghĩa và giá trị gì trong chọn tạo giống lúa, thưa kỹ sư?

TS Trần Tấn Phương, đồng tác giả của giải thưởng quốc tế với thành tựu: “Sử dụng các giống lúa đột biến để làm vật liệu lai với các giống lúa khác”.

- Theo cơ quan trao giải thưởng, trên thế giới có trên 3.000 giống cây trồng được tạo ra bằng đột biến. Trong đó, Trung Quốc đang là nước dẫn đầu. Tại Việt Nam, cách nay hơn 20 năm, Viện Di truyền Nông nghiệp Hà Nội đã phóng thích giống DT10 được canh tác trên 1/3 diện tích lúa khu vực miền Bắc. Không lâu sau, Viện Khoa học Nông nghiệp miền Nam cũng lần lượt phóng thích các giống lúa: VNĐ 95-19 và VNĐ 95-20 có nguồn gốc từ việc chiếu xạ giống IR64. Riêng giống VNĐ 95-20 có thời điểm được sản xuất trên diện tích lên đến 200.000ha, trở thành giống lúa có diện tích cao nhất tại ĐBSCL. Điều đó cho thấy, ứng dụng kỹ thuật hạt nhân để cải tiến giống lúa đã mang lại hiệu quả cực kỳ to lớn về mặt kinh tế, cũng như rút ngắn thời gian chọn tạo giống.

* Tỉnh Sóc Trăng đã biết và phát triển các giống lúa đột biến bằng chiếu xạ từ khi nào và kết quả ra sao, thưa kỹ sư?

-Năm 1995, ngành nông nghiệp Sóc Trăng là đơn vị đầu tiên trong khu vực áp dụng lúa Tép hành đột biến (giống trung mùa) và lúa Tài nguyên đột biến (100 ngày) do TS Phạm Văn Ro, Trưởng Bộ môn chọn giống của Viện lúa ĐBSCL chuyển giao. Cũng trong năm này, chúng tôi lập quan hệ với TS Lê Xuân Thám, ở Viện Nguyên tử Đà Lạt và đến năm 2002, trong chương trình hợp tác với Trung tâm Nông nghiệp hạt nhân TP Hồ Chí Minh (TS Lê Xuân Thám chuyển về giữ cương vị Phó Giám đốc của Trung tâm – NPV), những hạt giống ST3, Tám thơm Hải Hậu, Basmati, lúa Cẩm Hà Giang… đột biến được chuyển giao cho Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Sóc Trăng để chọn lọc; trong đó, giống Basmati đột biến được trồng thử nghiệm ở nhiều nơi trong tỉnh.

* Nhưng dường như những giống lúa này không tồn tại lâu trên đồng đất Sóc Trăng. Vậy chúng được sử dụng vào mục đích gì, thưa kỹ sư?

Kỹ sư Hồ Quang Cua và giống lúa tím được lai tạo từ vật liệu đột biến chiếu xạ hạt nhân.

- Đúng vậy! những giống lúa này tuy có một số ưu điểm nhất định, nhưng vẫn chưa phải là tối ưu nhất theo yêu cầu chọn tạo giống của địa phương. Tuy nhiên, không vì thế mà chúng trở thành vô dụng. Đây chính là những vật liệu đột biến dùng lai với những giống lúa khác để cho ra đời bộ giống lúa thơm ST đặc sản thơm ngon và có giá trị cao như ngày hôm nay. Từ năm 2003, với các vật liệu di truyền quý hiếm như: Khao Dawk Mali, Hoa sữa, ST1, ST3 và sau này là ST5, Basmati, nhiều tổ hợp lai đã được thực hiện bởi TS Trần Tấn Phương với các giống lúa có nguồn gốc đột biến bằng chiếu xạ do TS Lê Xuân Thám cung cấp. Đến năm 2007, Sóc Trăng lần lượt phóng thích các giống lúa đỏ, tím, trắng thơm ngon từ những vật liệu di truyền quý hiếm này. Trong đó, một số giống khi bóc lớp vỏ cám ra sẽ có mùi thơm cốm của giống Tám Thơm Hải Hậu như: giống lúa đỏ, ST22, ST24; một số giống có mùi thơm dứa như: ST16, ST19, ST20, ST23 và ST25.

* Kỹ sư vừa nhắc đến các giống lúa ST22, 23, 24 và 25, nghe khá… lạ. Những giống lúa này được công bố khi nào? Đây mới là thành tựu chính đưa đến giải thưởng cho nhóm nghiên cứu?

- Chính xác là như vậy. Sở dĩ mọi người còn khá lạ với những tên giống này là do khi đăng ký tham gia giải thưởng, chúng tôi chưa công bố chúng ra bên ngoài. Thật ra, tại Sóc Trăng, các đề tài chọn tạo lúa đột biến đều là những đề tài nhỏ quy mô cấp sở. Vì vậy, trong quá trình chọn tạo, chúng tôi chỉ sử dụng giống đột biến làm vật liệu di truyền để lai tạo ra những giống lúa hướng đến chất lượng gạo đặc sản, có tính kháng sâu bệnh cao, chịu mặn tốt, nhằm gia tăng thu nhập, hạn chế tác hại đến môi trường và tạo ra sản phẩm đặc thù, cao cấp cho địa phương. Chính hướng nghiên cứu này đã thuyết phục được các thành viên tổ chức trao giải, bởi tầm quan trọng của việc sử dụng giống đột biến được cơ quan trao giải nhận định sẽ ngày một tăng lên khi thế giới phải đối phó với tình trạnh biến đổi khí hậu ngày càng khó lường.

* Xin cám ơn kỹ sư!

Xuân Trường (thực hiện)