Bước vào kỷ nguyên phát triển mới, hiểu giá trị của hòa bình cũng là để mỗi người biết mình phải sống và cống hiến thế nào cho xứng đáng. Tri ân vì thế không chỉ là giữ ký ức, mà còn là nối trách nhiệm, khơi dậy khát vọng và cùng kiến tạo nền “văn hóa tri ân” - lấy lòng biết ơn làm điểm tựa cho hành động, lấy quá khứ soi sáng hiện tại và hướng tới tương lai.

Bài 1: Giữ lửa ký ức, bồi đắp niềm tin

Hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng hy sinh và được bồi đắp từ tinh thần đoàn kết qua nhiều thế hệ. Gìn giữ ký ức không chỉ để nhớ về quá khứ, mà còn để hiểu sâu hơn giá trị của độc lập, trân trọng những gì đang có và ý thức rõ trách nhiệm tiếp nối trong hành trình dựng xây đất nước.

Khi ký ức lịch sử đi vào đời sống

Lịch sử không chỉ nằm trong những trang tư liệu, đằng sau nhịp sống bình yên hôm nay là tuổi trẻ, máu xương và những cuộc chia ly của biết bao thế hệ. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Sự hy sinh anh dũng của các liệt sĩ đã chuẩn bị cho đất nước ta nở hoa độc lập, kết quả tự do”. Điều quan trọng là ký ức ấy được truyền đạt đến thế hệ hôm nay bằng cách nào. Có khi, chỉ một giai điệu, một thước phim hay một câu chuyện được kể đúng lúc cũng đủ mở cánh cửa để người trẻ tìm về lịch sử.

40.000 khán giả đội mưa và khoảnh khắc chạm đến cảm xúc tại “Concert quốc gia”. Ảnh chụp màn hình từ video (Nguồn: Znews.vn)

Điều ấy được cảm nhận rõ tại Concert quốc gia “Tổ quốc trong tim” năm 2026, khi khoảng 40.000 khán giả, phần đông là người trẻ, vẫn dầm mưa theo dõi đến phút cuối. Chính những ca khúc cách mạng và giai điệu về quê hương, đất nước được làm mới bằng công nghệ, ngôn ngữ biểu diễn hiện đại đã đưa lịch sử đến gần hơn bằng cách nghe, cách cảm của công chúng hôm nay. Khoảnh khắc hàng chục nghìn người cùng hòa giọng cho thấy sức mạnh của nghệ thuật trong kết nối các thế hệ. Như ca sĩ Phạm Anh Duy chia sẻ: “Có những điều không cần nói, chỉ một bài hát vang lên, mọi người đã có thể cùng thấu hiểu, cùng cảm nhận”. Thực tiễn đã chứng minh khi được kể bằng hình thức gần gũi, quá khứ sẽ không bị đóng khung mà tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện tại.

Nếu âm nhạc đánh thức ký ức bằng giai điệu, thì điện ảnh đưa người xem đến gần hơn với những hy sinh của chiến tranh. “Mưa đỏ”, qua câu chuyện 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ Quảng Trị, đã kể lịch sử bằng tuổi trẻ, tình đồng đội và những lựa chọn giữa cái riêng với vận mệnh dân tộc, khiến những mốc thời gian trở nên gần gũi và giàu cảm xúc hơn. Tại Cần Thơ, phim được Đại học Cần Thơ, Trường Đại học Y Dược Cần Thơ và một số cơ sở tổ chức chiếu miễn phí phục vụ người dân; có nơi còn gắn hoạt động xem phim với vận động hỗ trợ đồng bào miền Trung bị ảnh hưởng bởi bão, lũ. Từ màn ảnh đến đời sống, câu chuyện về sự hy sinh vì Tổ quốc vì thế không chỉ được nhớ lại, mà còn được tiếp nối bằng những hành động sẻ chia hôm nay.

Những bài học lịch sử trở nên gần gũi hơn khi học sinh được trực tiếp tham quan, tìm hiểu tại không gian trưng bày Triển lãm ảnh chuyên đề “Miền Nam nhớ mãi ơn Người”. Ảnh: Kỳ Nam

Cảm xúc là điểm khởi đầu, nhưng để ký ức ở lại lâu dài, trường học cần giúp người trẻ hiểu lịch sử bằng những trải nghiệm thực tế. Tại Cần Thơ, các mô hình “Trường học di sản”, “Hành trình về nguồn” tại Đình Thuận Hưng, Di tích Chiến thắng Ông Hào, Khám Lớn Cần Thơ… đã từng bước đưa bài học lịch sử ra khỏi trang sách. Chương trình tuyên truyền về di sản được triển khai với 59 lượt, thu hút 21.403 lượt giáo viên, học sinh; Chương trình “Tự hào người Cần Thơ” được tổ chức tại 20 trường, thu hút 16.602 lượt đại biểu, giáo viên và học sinh. Khi lịch sử đến với người học qua câu chuyện, nhân vật, địa chỉ đỏ và di sản cụ thể, quá khứ không còn là những mốc sự kiện khô cứng mà dần trở thành hiểu biết, ký ức và ý thức trách nhiệm của thế hệ hôm nay.

Từ trường học, ký ức tiếp tục trở về với không gian gần gũi nhất là gia đình và cộng đồng. Tại xã Lương Tâm, mô hình “Rước ảnh Bác về thờ” với hơn 85% hộ dân tham gia đã đưa việc gìn giữ truyền thống vào từng mái nhà. Cũng từ những mái nhà ấy, có những ký ức được gìn giữ theo một cách lặng lẽ hơn: trả lại khuôn mặt cho người đã khuất. Tại Chương trình nghệ thuật tri ân người có công tại Cần Thơ, di ảnh Liệt sĩ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Chánh Tâm được phục dựng và trao lại cho gia đình sau khoảng 70 năm. Từ hình ảnh duy nhất được lưu giữ trong hồ sơ đã bị phai mờ và ký ức của người thân, gương mặt người liệt sĩ đã trở về trong ký ức của những người ở lại.

Từ một giai điệu, một bộ phim, một bài học tại di tích đến một di ảnh được tìm lại, ký ức lịch sử đang trở lại đời sống, giúp mỗi người hiểu rõ hơn cái giá của hòa bình. Khi ký ức được tiếp nhận bằng sự thấu hiểu, lòng biết ơn sẽ chuyển thành ý thức gìn giữ và trách nhiệm tiếp nối. Bởi những khoảng trống của lịch sử, nếu không được lấp đầy bằng tư liệu xác thực và cách kể có trách nhiệm, rất dễ trở thành kẽ hở cho thông tin sai lệch, xuyên tạc. Vì vậy, giữ ký ức cũng là giữ sự thật lịch sử và trao truyền sự thật ấy cho các thế hệ sau.

Chung lòng vì nước, hy sinh cho độc lập, hòa bình

Trong chiến tranh, nhiều mái nhà ở Nam Bộ vừa là nơi nuôi lớn các thế hệ, vừa là cơ sở che chở cán bộ, tiếp tế cho cách mạng. Nhiều người phụ nữ vừa gánh việc nhà, vừa góp sức cho kháng chiến, có người tiễn chồng, tiễn con ra trận và âm thầm chịu đựng những mất mát không gì bù đắp. Điển hình là câu chuyện của Mẹ Việt Nam Anh hùng Dương Thị Nga ở Cần Thơ. Chồng Mẹ, liệt sĩ Phạm Văn Nhiễm, hy sinh năm 1953; 15 năm sau, con trai Mẹ, liệt sĩ Phạm Hữu Nghĩa, hy sinh năm 1968. Hai cuộc kháng chiến đi qua một mái nhà, để lại dấu ấn của sự hy sinh qua 2 thế hệ.

Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Chữ thắp hương trước bàn thờ. Ảnh: Minh Khoắc

Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Chữ ở xã Khánh Bình, tỉnh Cà Mau, có con Huỳnh Văn Bảo, Huỳnh Văn Diết hy sinh trong thời kháng chiến chống Mỹ. Mỗi lần nhớ các anh, mẹ lại ra cửa ngóng trông rồi lại quay vào trong nhà thắp hương để an ủi chính mình và an ủi vong linh của những người con đã hy sinh vì nước.

Tại Vĩnh Châu, câu chuyện về gia đình Mẹ Việt Nam Anh hùng Lý Thị Sáu là một minh chứng về sự hy sinh qua nhiều thế hệ. Khi bị địch bắt, tra tấn, chồng và người con Lý Rô bị giết, sau đó người con Lý Thanh Bình hy sinh đúng ngày 30-4-1975. Ngày đất nước thống nhất cũng là ngày gia đình Mẹ nhận thêm tin mất người thân. Nhưng truyền thống ấy không dừng lại ở quá khứ, chị Bạch Thị Xi Na, cháu ngoại của Mẹ, chia sẻ: “Tiếp bước những anh hùng, cha anh đã hy sinh vì Tổ quốc, bản thân không ngừng học hỏi và giáo dục con em sẽ tiếp nối truyền thống đó mãi mãi và mãi mãi”.

Câu chuyện của Mẹ Việt Nam Anh hùng Thị Hẹn ở xã Vĩnh Hòa Hưng, tỉnh An Giang, là một minh chứng về sự đóng góp của đồng bào Khmer trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc. Trong kháng chiến, Mẹ cùng chồng là ông Danh Thao tham gia cách mạng, dùng căn nhà làm nơi hoạt động, nuôi giấu cán bộ và tiếp tế cho bộ đội. Có lần bị địch bắt cùng 2 người con, trong đó có người chưa đầy 3 tháng tuổi, dù bị đánh đập, bỏ đói và tra tấn, Mẹ vẫn không khai báo. Người con Danh Thum hy sinh trong Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968; 2 năm sau, ông Danh Thao cũng hy sinh trong một đợt chống địch càn quét. Đến nay, hài cốt của chồng và con Mẹ vẫn chưa được tìm thấy. Nhắc đến cha, chị Thị Sơn xúc động: “Nếu như bây giờ có cách nào tìm được hài cốt ba tôi, có tốn kém bao nhiêu tôi cũng chịu”.

Mỗi người Mẹ một hoàn cảnh, nhưng cùng gặp nhau ở lòng yêu nước, sự kiên cường và những hy sinh lặng thầm vì Tổ quốc. Như Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Nhân dân ta rất biết ơn các bà mẹ cả hai miền Nam Bắc đã sinh đẻ và nuôi dạy những thế hệ anh hùng của nước ta”. Những câu chuyện ấy cho thấy, trong những thời khắc thử thách, lòng yêu nước đã vượt qua khác biệt về dân tộc, vùng miền, gắn kết người Kinh, người Khmer và đồng bào các dân tộc anh em vì mục tiêu độc lập, thống nhất và hòa bình.

Điều được trao lại hôm nay không chỉ là ký ức về sự hy sinh, mà còn là giá trị của đoàn kết, nghĩa tình và trách nhiệm tiếp nối. Bởi khi đất nước bước vào hành trình phát triển mới, vẫn còn những gia đình chưa tìm được người thân, những câu chuyện chưa thể khép lại. Tri ân vì thế không thể chỉ dừng ở tưởng nhớ, mà cần được tiếp nối bằng những chủ trương, chính sách và hành động cụ thể của hôm nay.

KỲ NAM - MINH KHOẮC

Bài cuối: Để ngọn đuốc tri ân sáng mãi