Nhóm PV Kinh tế

Kỳ 4: Những mô hình nông nghiệp tử tế

Các chuyên gia nông nghiệp cho rằng, để GAP có thể bền vững, phải giải quyết bài toán thị trường một cách căn cơ và phải cho nông dân nhận thấy GAP là con đường bắt buộc phải đi để thay đổi triệt để thói quen canh tác. Ở ĐBSCL dù chưa nhiều, nhưng đã xuất hiện những mô hình nông nghiệp tử tế và nông dân đã mạnh dạn ứng dụng, tin tưởng vào tương lai tươi sáng của GAP.

Những nhân tố mới

Khách hàng tham quan và tìm hiểu mô hình trồng xà lách thủy canh của Cần Thơ Farm tại Hội chợ hàng Việt Nam chất lượng cao năm 2017, tổ chức tại An Giang. Ảnh: MỸ HOA

Trên thực tế, tại ĐBSCL, tỷ lệ phá vỡ hợp đồng liên kết "4 nhà" lên đến 20% nên xây dựng mô hình sản xuất nông nghiệp hàng hóa lớn gặp trở ngại. Theo Tiến sĩ Võ Mai, Phó Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam, hợp tác xã (HTX), tổ hợp tác là những mắt xích quan trọng để sản xuất nông sản sạch, xây dựng thương hiệu. Nhưng mắt xích liên kết này nếu thiếu doanh nghiệp (DN) sẽ "gãy", các DN phải đồng lòng, thành lập tập đoàn liên kết, vì trong hội nhập kinh tế, sản xuất manh mún, cá thể tự bơi sẽ triệt tiêu động lực hội nhập. Hiện các tỉnh, thành đã triển khai Đề án tái cơ cấu nông nghiệp, quy hoạch vùng nguyên liệu và có đầu tư thỏa đáng đã khích lệ nông dân, DN, HTX… cùng tham gia. Nông dân, DN, HTX làm nông nghiệp bằng cả tâm huyết, sự nhập cuộc của nhà quản lý, nhà khoa học giúp họ thấu hiểu nhau hơn.

Ở tỉnh Đồng Tháp, tháng 5-2016 hội quán ở cù lao An Hòa xã An Nhơn, huyện Châu Thành do nông dân lập ra để cùng trao đổi kinh nghiệm, kỹ thuật sản xuất, cập nhật thông tin thị trường. Chỉ vài tháng sau hội quán đã lan rộng đến huyện Lấp Vò, TP Cao Lãnh và năm 2016 Đồng Tháp có 6 hội quán nhà nông. Hội quán còn là cầu nối giữa nông dân với chính quyền, nhà khoa học, DN… để bàn luận hướng đi tốt nhất cho nông sản. Sự đồng thuận này đã tạo nên những nhân tố mới, thúc đẩy nông nghiệp đi vào chiều sâu. Minh chứng là năm 2016, tỉnh Đồng Tháp tổ chức 3 phiên chợ nông nghiệp xanh, được người tiêu dùng đón nhận.

Tại TP Cần Thơ, xuất phát từ mục tiêu "Người làm nông nghiệp phải làm từ chữ Tâm", anh Nguyễn Văn Phong, Chủ trang trại Cần Thơ Farm, cùng cộng sự xây dựng nông trại, ứng dụng công nghệ cao trồng rau thủy canh, rau hữu cơ, nuôi heo rừng và gà tàu vàng trên diện tích 3.000m2 ở phường Long Hòa, quận Bình Thủy. Cần Thơ Farm trồng 6 loại xà lách thủy canh để cung ứng thường xuyên cho các cửa hàng rau sạch và người tiêu dùng Cần Thơ. Dưa lưới, dưa leo, cà chua trồng trong nhà kín, ứng dụng hệ thống điều khiển nhiệt độ tự động, công nghệ tưới nhỏ giọt Israel. Cần Thơ Farm nuôi 2.000 con heo rừng theo công nghệ đệm lót sinh học, nuôi gà tàu vàng. Tất cả sản phẩm của Cần Thơ Farm đều có mã QR truy xuất nguồn gốc… "Giá bán sản phẩm của Cần Thơ Farm cao so với các thực phẩm nuôi trồng thông thường, nhưng vẫn được người tiêu dùng ở TP Cần Thơ và khách hàng trong phiên chợ xanh tử tế ở TP Hồ Chí Minh chấp nhận và tin dùng"- anh Phong nói.

Theo anh Nguyễn Văn Phong, đặt chất lượng sản phẩm lên hàng đầu để phục vụ và đem giá trị niềm tin đích thực đến người tiêu dùng.để trở thành địa chỉ tin cậy với người tiêu dùng, Cần Thơ Farm sẽ mở rộng sản xuất theo xu hướng mới. Đó là tổ chức cho khách hàng tham quan và trải nghiệm thực tế về quy trình canh tác rau thủy canh; trồng dưa lưới, cà chua… trong nhà kính tại Cần Thơ Farm. Cho khách hàng thuê đất và thiết bị để trồng loại các loại rau ăn lá hay rau ăn trái mà khách hàng có nhu cầu sử dụng. Cần Thơ Farm sẽ cung cấp giống, hỗ trợ kỹ thuật canh tác theo quy trình GAP cho khách hàng từ sản xuất đến thu hoạch, giúp khách hàng yên tâm và tin dùng với nguồn thực phẩm do chính mình làm ra. Đây là hướng đi mới, giúp người dân ở đô thị thiếu diện tích đất hoặc không có điều kiện trồng rau màu có thêm nguồn thực phẩm chất lượng phục vụ cho bữa cơm gia đình.

Gỡ nút thắt thị trường

Sau nhiều lần liên kết thất bại, Ban Giám đốc nhiều HTX đã đúc kết kinh nghiệm mà mạnh dạn chuyển đổi để gỡ nút thắt lớn nhất là thị trường tiêu thụ. Ông Triệu Công Đỉnh, Giám đốc HTX rau an toàn Long Tuyền, quận Bình Thủy, TP Cần Thơ, nói: "Qua những lần liên kết thất bại, Ban giám đốc HTX cùng các thành viên ngồi lại trao đổi và thống nhất xây dựng kế hoạch sản xuất theo nhu cầu thị trường. HTX sẽ cử cán bộ nghiên cứu và khảo sát nhu cầu thị trường, liên kết tiêu thụ rau tại các chợ đầu mối, cửa hàng rau sạch, bếp ăn tập thể… trên địa bàn thành phố. Và thông báo thông tin thị trường đối với từng loại rau màu ở các vụ sản xuất, sản lượng và giá bao tiêu tối thiểu đối với từng loại rau màu cho các thành viên để các thành viên đăng ký diện tích canh tác, cam kết sản xuất theo quy trình của HTX... Đây là định hướng mới, giúp nông dân tham gia HTX không còn lo về đầu ra". Định hướng mới này được xã viên rất trông chờ, ông Nguyễn Thành Long, xã viên HTX rau an toàn Long Tuyền, cho biết: "HTX bao tiêu, bà con yên tâm sản xuất GAP, không còn lo bán trôi nổi".

Theo nhiều nông dân sản xuất lúa, rau màu và cây ăn trái trên địa bàn TP Cần Thơ, nếu có đơn vị, DN ký hợp đồng bao tiêu từ đầu vụ, nông dân an tâm tập trung nâng cao chất lượng sản phẩm, cam kết làm theo quy trình DN đưa ra. Hiện quận Thốt Nốt có nhiều sản phẩm rau màu, cây ăn trái bắt đầu tiếp cận được các kênh bán hàng hiện đại như: siêu thị, nhà hàng khách sạn lớn… Ông Nguyễn Văn Lăng, Giám đốc HTX rau an toàn Phúc Thạnh, phường Thạnh Hòa, quận Thốt Nốt, cho biết: "Cuối năm 2016 đến nay, quận kết nối cho HTX đưa 19 loại rau ăn quả và rau ăn lá vào siêu thị Co.opmart Thốt Nốt. Tuy chỉ 30 kg các loại/đơn hàng và cung cấp cách nhau 1 ngày, nhưng xã viên vững tin có thể đưa hàng vào các kênh tiêu thụ này". Theo ông Lăng, HTX có 7 xã viên, với diện tích sản xuất 5,3ha, khả năng cung cấp cho thị trường một vài tấn rau an toàn các loại mỗi ngày.

Theo ông Trần Văn Hiền, Giám đốc HTX sản xuất và tiêu thụ rau an toàn Phước Hậu, huyện Long Hồ, tỉnh Vĩnh Long, hiện chính quyền địa phương đã hỗ trợ cho HTX vay tín chấp hơn 200 triệu đồng và kết nối với các nhà tiêu thụ các nơi để hỗ trợ đầu ra sản phẩm. Đầu năm 2017, HTX học kinh nghiệm hay từ các HTX ở TP HCM là dán nhãn rau an toàn bằng dây buộc nhựa có in đầy đủ thông tin về HTX. "Cách làm này tiết kiệm thời gian và chi phí so với trước (sử dụng bao bì bằng ni-lông để đóng gói sản phẩm), HTX sẽ giải quyết tốt đầu ra sản phẩm cho xã viên"- ông Hiền nói. Còn tin vui của xã viên HTX chôm chôm Sơn Định, huyện Chợ Lách, tỉnh Bến Tre là vừa được Sở NN& PTNT tỉnh kết nối với một DN xuất khẩu trái cây lớn tại huyện để DN bao tiêu đầu ra; hỗ trợ nguồn kinh phí để HTX xúc tiến thực hiện các công việc có liên quan để được cấp giấy chứng nhận đạt chuẩn Global GAP. "HTX hiện có 30,2 ha chôm chôm. DN cam kết mua hết sản phẩm đạt chuẩn của nông dân với giá cao hơn thị trường. Đây là mong muốn lớn nhất của những nông dân làm GAP"- ông Lợt cho biết.

Còn với ngành cá tra, thị trường nhập khẩu còn quá nhiều rào cản, nông dân nuôi cá bao phen lo lắng vì giá cá trồi sụt. Ông Phạm Hùng Minh, Phó Giám đốc HTX nuôi trồng thủy sản Đại Thắng, thị xã Ngã Bảy, tỉnh Hậu Giang, bày tỏ: "Cá VietGAP và cá nuôi truyền thống giá bán như nhau, xã viên đã nản lắm rồi. Đồng ý là theo quy luật thị trường, nhưng nông dân luôn thiệt thòi vì DN bắt chẹt. Thị trường dội chợ, DN hạ giá mua, còn lúc nguồn cá ít thì DN chạy đi mua với giá cao. Mỗi năm HTX Đại Thắng sản xuất khoảng 2.000 tấn cá tra. HTX có ký 1 hợp đồng tiêu thụ cá với 1 DN, nhưng họ chẳng đầu tư gì cho HTX, giá cả thì nói chung chung, đến thu hoạch, DN kéo thời gian bắt cá. Chúng tôi muốn khi ký kết hợp đồng tiêu thụ cá tra, DN phải đầu tư ít nhất 10% trên tổng giá trị đầu tư thức ăn cho mỗi ao nuôi cá, nông dân mới an tâm". Theo ông Minh, ở Hậu Giang có 4 DN chuyên chế biến cá tra xuất khẩu, nhưng người nuôi cá tra ở xã Đại Thành luôn bị động về đầu ra, nguyên nhân do chưa có liên kết. Bên cạnh đó, ngân hàng siết cho vay, không có tiền, nhiều hộ dân không có vốn để thả nuôi, phải treo ao.

Ông Phạm Văn Quỳnh, nguyên Giám đốc Sở NN&PTNT TP Cần Thơ, cho rằng, nông dân đã nhạy bén sản xuất theo nhu cầu thị trường, thì chỉ đạo sản xuất và các hoạt động hỗ trợ khác cũng phải theo nhu cầu đó. Cần xây dựng và phát triển vùng sản xuất hàng hóa đặc trưng, yếu tố cốt lõi của các hình thức tổ chức sản xuất chính là kế hoạch sản xuất, đây chính là mấu chốt của quan điểm và kỹ năng kinh tế thị trường hiện nay. Sản phẩm đảm bảo quy trình và được kiểm soát, truy xuất nguồn gốc, nông dân tuân thủ kỷ luật công nghiệp tự giác; Luật của niềm tin (nông dân- DN) được củng cố… thì liên kết mới bền vững. Trong tất cả quy trình này, DN đóng vai trò quyết định. Khi nông sản được chủ động tiêu thụ thì sản xuất phải có kế hoạch và hợp đồng tiêu thụ.

Kỳ cuối: Dùng tư duy mới để sản xuất và tiếp cận thị trường