Theo đánh giá của các chuyên gia kinh tế, cách thức kinh doanh, quản trị của doanh nghiệp (DN) Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) hiện thua xa DN ở các đô thị lớn. Đây là thách thức rất lớn đối với DN ĐBSCL trong hội nhập thời gian tới.

Vòng tròn hội nhập

Năm 2015 đánh dấu bước ngoặt mới của tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, khi Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC) được thành lập vào cuối năm 2015; cùng các Hiệp định thương mại tự do (FTA) và Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) đang tiến đến chặng cuối… sẽ tạo ra môi trường kinh doanh năng động, cơ hội thu hút các nguồn lực đầu tư từ bên ngoài vào và tăng cơ hội mở rộng giao thương cho DN Việt. Sân chơi hội nhập sâu rộng trong AEC, cùng các FTA Việt Nam đã ký kết với nền kinh tế có đẳng cấp cao nhất thế giới này sẽ thúc bách DN Việt tiến vào quỹ đạo mới của hội nhập. Tuy nhiên, bao nhiêu DN tận dụng được các cơ hội và vượt qua được các thách thức để không bị thâu tóm, phá sản còn là câu chuyện dài phía sau.

Tiến sĩ Võ Hùng Dũng, Giám đốc Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam chi nhánh Cần Thơ (VCCI Cần Thơ), khẳng định: "Nhu cầu của người tiêu dùng tới đây là: Không phải ăn để no mà ăn để sống, để khỏe" nên sản xuất theo chuỗi là bắt buộc để kiểm soát chặt chất lượng đầu vào- đầu ra của sản phẩm. Hội nhập kinh tế, mặt tích cực sẽ tạo ra lực đẩy cho quá trình tái cấu trúc của DN Việt, nhưng DN khó cạnh tranh, tồn tại nếu không chuẩn bị tốt. Đối với hàng nông sản xuất khẩu, tiêu chuẩn của các thị trường nhập khẩu rất cao sẽ tạo cho DN sức ép lớn. Do đó, DN vùng ĐBSCL cần tính toán trước; có chiến lược thu hút nhân lực từ bên ngoài về để giải quyết hụt hẫng nhân lực bậc cao cho vùng. Thời gian gần đây, các DN ký kết hợp đồng thường chưa chú ý đến các thông lệ quốc tế nên tính rủi ro rất cao". Theo Tiến sĩ Võ Hùng Dũng, ĐBSCL có tiềm năng nông nghiệp lớn, nhưng cần phát triển theo chuỗi và phát triển thành trung tâm chế biến thực phẩm vùng, kết hợp với phát triển du lịch. Chẳng hạn ngành cá tra, kim ngạch xuất khẩu khoảng 1,8 tỉ USD/năm, nếu DN Việt Nam đầu tư logistics ở nước ngoài, có thể kiếm thêm vài trăm triệu USD/năm và nếu có sản phẩm chế biến sâu hơn, con số 1 tỉ đô la hoàn toàn có thể kiếm được. Tiến sĩ Võ Hùng Dũng cho rằng, sản xuất theo chuỗi để giảm bớt lực lượng lao động, tăng cơ hội tăng thêm thu nhập từ đầu tư công nghệ. Tiềm năng của vùng không chỉ là nông nghiệp mà còn là du lịch, biển đảo, nên cần có ngành thực phẩm phát triển toàn diện, để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng an toàn của du khách nước ngoài khi đến đây.

Trên thực tế, DN tại ĐBSCL đa phần đều là DN nhỏ và vừa, dù nhiều DN rất quan tâm đến hội nhập, cạnh tranh toàn cầu nhưng "lực bất tòng tâm" vì năng lực của DN hạn chế. Ông Trần Văn Phẩm, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Thủy sản Sóc Trăng, tỉnh Sóc Trăng, cho biết: "Năm 2014, kim ngạch xuất khẩu của DN đạt 250 triệu USD. Chúng tôi lạc quan về các FTA mà Việt Nam đã ký kết, nhiều năm qua, công ty đã thực hiện rất nhiều giải pháp để thâm nhập thị trường nước ngoài. Kinh nghiệm đúc kết được là: công ty hoàn toàn có thể chủ động được về giá thành sản xuất, công ty có liên kết với nông dân xây dựng vùng nguyên liệu. Nhưng cái khó của công ty là bài toán công nghệ. Tôi băn khoăn liệu 5-10 năm nữa, công ty có giải được bài toán công nghệ cho các sản phẩm chế biến sâu?". Theo ông Trần Văn Phẩm, DN trong ngành tôm phải cạnh tranh rất lớn với các DN Indonesia, Thái Lan, nên DN cần có công nghệ để chế biến sâu. Vấn đề này, DN cần liên kết với DN có tiềm lực mạnh để giải quyết bài toán công nghệ và thị trường. Nếu để từng DN tự bơi như hiện nay thì không thể nào cạnh tranh tốt trong hội nhập.

Ở một góc nhìn khác, ông Huỳnh Khắc Nhu, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Trà Bắc (Trabaco), tỉnh Trà Vinh, băn khoăn: "Công ty chúng tôi đang xuất khẩu than hoạt tính vào thị trường Mỹ, bị áp thuế xuất là 4,8%, trong khi xuất đi các nước khác thì không bị áp thuế. Chúng tôi rất quan tâm đến TPP, nếu TPP được ký kết thì DN xuất khẩu than hoạt tính như chúng tôi có bị áp thuế không?". Vấn đề này, ông Herb Cochran, Giám đốc điều hành AmCham (Hiệp hội Thương mại Hoa Kỳ) tại TP Hồ Chí Minh, cho biết: Hiện thông tin về các vòng đàm phán của TPP vẫn trong vòng bí mật, nên cũng khó có thể giải đáp thắc mắc cho DN. Tuy nhiên, TPP sẽ mang lại nhiều cơ hội cho dệt may, da giày và thủy sản Việt Nam nếu đáp ứng tốt các yêu cầu của thị trường Mỹ.

Tránh "bẫy" hội nhập

Từ khi mở cửa, Việt Nam thu hút dòng vốn đầu tư nước ngoài rất lớn nhưng vẫn nằm trong tốp dưới. Các chuyên gia kinh tế cho rằng, do xuất phát hội nhập của chúng ta từ quốc gia có nền kinh tế quy mô nhỏ, yếu kém; chất lượng tăng trưởng kinh tế thấp, trình độ công nghệ lạc hậu. Năm 2016 là bước ngoặt mới của hội nhập, nếu không thay đổi hoặc chậm chân sẽ rơi vào "bẫy" hội nhập.

PGS.TS Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, cho biết: "Dù còn nhiều ý kiến khác nhau về AEC sẽ hình thành vào cuối năm 2015, nhưng AEC cũng sẽ tạo ra sự thay đổi. Ba trụ chính của AEC là: cộng đồng kinh tế, cộng đồng chính trị- an ninh, cộng đồng văn hóa- xã hội. Mục tiêu của AEC là thiết lập khu vực kinh tế có năng lực cạnh tranh cao để ASEAN có thể hội nhập đầy đủ vào nền kinh tế toàn cầu. Trên thực tế để thực hiện được điều này là rất khó. Tăng trưởng kinh tế của Việt Nam mấy năm gần đây tụt dần, trong khi Campuchia, Lào tiến lên. Nền kinh tế Việt Nam gần đây phục hồi nhưng chưa qua khỏi vùng trũng của tăng trưởng; chất lượng tăng trưởng thấp và đã kéo dài quá lâu, nếu đòi hỏi tăng trưởng cao sẽ rất khó cho chúng ta. Hội nhập nhưng ngày càng tụt hậu là có vấn đề. Do đó, cần bứt ra khỏi "chủ nghĩa thành tích", cần cách tiếp cận mới để hội nhập". Muốn làm được điều này, PGS.TS Trần Đình Thiên, cho rằng, cần có mục tiêu chiến lược đúng và định vị rõ quốc gia trên bản đồ thế giới. Hội nhập là áp lực đẩy mạnh cải cách thể chế, cần tuân thủ logic của hội nhập, sửa đồng bộ, theo chuẩn mực quốc tế. Đồng thời phải đẩy mạnh cổ phần hóa DN nhà nước; chọn DN là trung tâm của hội nhập, cần chính sách phát triển đồng bộ, đủ mạnh để khối DN dân doanh tiến lên.

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, trong quan hệ thương mại, chỉ cần có lợi thế tương đối là có thể cạnh tranh phát triển (Việt Nam có lợi thế về tài nguyên, lao động rẻ), nhưng đây sẽ là "cái bẫy" trong phát triển (do công nghệ thấp, ô nhiễm, thâm dụng lao động). Do đó, cần tính sự phát triển, chẳng hạn nông nghiệp nếu nặng về sản lượng cũng không thể phát triển mà phải dựa vào chuỗi giá trị, công nghệ. Cùng là quốc gia xuất khẩu gạo, dù kém hơn Việt Nam về lượng xuất khẩu, nhưng Myanmar và Campuchia có cách tiếp cận thị trường thế giới rất cao, họ bắt đầu từ công nghệ, đẳng cấp phát triển để đưa gạo vào các thị trường khó tính, tăng chuỗi giá trị của sản phẩm. Việt Nam muốn làm được điều này cần tạo ra DN đẳng cấp, nông dân sản xuất không thể đầu tư công nghệ mà chỉ có DN làm được điều này. Do đó, cần chính sách thỏa đáng để khuyến khích DN đầu tư công nghệ. Đối với ĐBSCL, các chuyên gia kinh tế nhận định, để phát triển, cần đầu tư hạ tầng hoàn chỉnh. ĐBSCL cần tập trung hoàn chỉnh hành lang giao thông phía nam; hệ thống cảng, điều này quyết định điều kiện để liên kết vùng. Ngoài tạo ra điều kiện hạ tầng thì cần gỡ khó cho DN, bởi DN là thành phần dẫn dắt thị trường, lấp đầy khoảng trống hội nhập. Phải tự giành lấy sự công bằng bằng cách phát triển DN dân doanh.

GIA BẢO