Hội nhập kinh tế quốc tế: được gì và mất gì? – đang là vấn đề khiến không ít cơ quan quản lý địa phương và doanh nghiệp (DN) lúng túng khi trả lời câu hỏi này. Nếu không có sự chuẩn bị tốt, DN Việt sẽ mất rất nhiều cơ hội trên sân nhà lẫn xuất khẩu khi hàng rào thuế quan, phi thuế quan được dỡ bỏ.

Thách thức từ cắt giảm thuế

ATIGA (Hiệp định thương mại hàng hóa ASEAN) là hiệp định toàn diện đầu tiên của ASEAN được xây dựng trên cơ sở tổng hợp các cam kết đã được thống nhất trong CEPT/AFTA cùng các hiệp định, nghị định thư có liên quan. ATIGA có hiệu lực từ ngày 17-5-2010. Nguyên tắc ATIGA là các nước ASEAN phải dành cho nhau mức ưu đãi tương đương hoặc thuận lợi hơn mức ưu đãi dành cho các nước đối tác trong các thỏa thuận Hiệp định thương mại tự do (FTA) mà ASEAN là một bên của thỏa thuận. Theo lộ trình cam kết, đến cuối năm 2014, Việt Nam đã thực hiện cắt giảm 6.859 dòng thuế (chiếm 72% tổng biểu thuế thuế nhập khẩu cam kết) xuống 0%. Từ đầu năm 2015, tiếp tục điều chỉnh thêm 1.720 dòng thuế (chiếm khoảng 18% tổng số dòng thuế) xuống 0%. Số còn lại (khoảng 687 dòng thuế, chiếm 7% biểu thuế) sẽ điều chỉnh xuống 0% vào năm 2018, chủ yếu là các mặt hàng nhạy cảm như: ô tô, xe máy, phụ tùng linh kiện ô tô- xe máy, sữa và các sản phẩm chế biến từ sữa, dầu thực vật, rau quả nhiệt đới, tủ lạnh, máy điều hòa, bánh kẹo, thức ăn gia súc, sản phẩm nhựa, phôi thép, tàu thuyền… Như vậy, ngoại trừ mặt hàng xăng dầu và 7% dòng thuế thuộc danh mục hàng nhạy cảm có thời gian bảo hộ dài, thì những mặt hàng đang chịu thuế đã thực hiện cắt giảm xuống mức 0%.

Sản phẩm cá tra có rất nhiều cơ hội mở rộng thị trường xuất khẩu nếu chất lượng tốt, bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm.

Theo nhận định của nhiều chuyên gia, lộ trình cắt giảm thuế của Việt Nam có phần nhanh hơn so với thời gian cam kết. ATIGA góp phần thiết lập thị trường và cơ sở sản xuất đồng nhất để xây dựng Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC) kỳ vọng hình thành vào cuối năm 2015. AEC sẽ là thị trường chung có quy mô trên 600 triệu dân, tổng sản phẩm GDP hằng năm vào khoảng 2.000 tỉ USD; Việt Nam chiếm 7,36% kim ngạch xuất khẩu và 8,5% kim ngạch nhập khẩu. Các sản phẩm nông sản chủ lực của Việt Nam (gạo, thủy sản, cà phê, trái cây…) có cơ hội đi sâu hơn vào thị trường ASEAN. Tuy nhiên, DN Việt Nam phần lớn xuất khẩu nông sản thô, sơ chế, không chủ động được thị trường. Nếu không tận dụng được các cơ hội đẩy mạnh xuất khẩu khi hàng rào thuế quan được dỡ bỏ, các DN Việt Nam sẽ thu hẹp sản xuất và nhường lại sân chơi này cho DN ngoại.

Còn với BTA ký kết giữa Việt Nam- Mỹ (tháng 7-2000) đã đánh dấu cột mốc bình thường hóa quan hệ thương mại Việt Nam- Mỹ và thành công lớn nhất của DN Việt Nam là sản phẩm xuất khẩu thủy sản Việt Nam, may mặc vào thị trường Mỹ cũng nhiều hơn. Song, nhiều DN xuất khẩu của Việt Nam đang "mắc cạn" bởi rào cản kỹ thuật, thương mại (chống bán phá giá, tiêu chuẩn kiểm dịch an toàn vệ sinh thực phẩm…) của Mỹ. Trong khuôn khổ WTO, Mỹ tiếp tục ép Việt Nam cam kết sâu hơn mở cửa thị trường dịch vụ. Việt Nam cam kết mở cửa 11 ngành dịch vụ, 155 phân ngành dịch vụ phải mở cửa cho nhà đầu tư nước ngoài.

Thiếu thông tin hội nhập

Các chuyên gia cho rằng, giai đoạn 2015-2018 có nhiều tác động đến nền kinh tế và các DN nội địa khi cắt giảm sâu thuế quan. Chỉ riêng ATIGA, các DN Việt Nam sẽ rất vất vả chống đỡ trước hàng hóa Thái Lan, Indonesia, Campuchia… tràn ngập thị trường. Và trên thực tế thông tin về hội nhập hiện chưa được phổ rộng, đặc biệt là các địa phương, DN Việt vẫn còn thiếu thông tin về các cam kết mở cửa thị trường, lộ trình cắt giảm thuế.

Mới đây, Ban Hội nhập kinh tế quốc tế TP Cần Thơ có buổi họp sơ kết công tác 6 tháng đầu năm 2015, nhiều ý kiến của lãnh đạo các sở, ngành chức năng thành phố thẳng thắn thừa nhận họ không nắm rõ cam kết thị trường, mở cửa các ngành hàng nên không thể tham mưu cho thành phố ban hành kế hoạch chủ động ứng phó, hỗ trợ DN. Trả lời câu hỏi của Phó Chủ tịch UBND thành phố Trương Quang Hoài Nam về mở cửa thị trường dịch vụ, ngành giao thông vận tải (GTVT) đã có chuẩn bị gì? Lãnh đạo Sở GTVT thành phố thừa nhận, ngành chưa có thông tin nên chưa thể tham mưu cho thành phố vạch lộ trình phát triển dịch vụ GTVT. Còn lãnh đạo Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch cho rằng, dịch vụ du lịch là ngành rất quan trọng, mang lại doanh thu lớn nếu đầu tư tốt. Tuy nhiên, trong khuôn khổ Tuần lễ Du lịch xanh vừa qua, tiếp xúc với ngoại giao đoàn, các nhà đầu tư rất ngạc nhiên vì họ ít biết thông tin về Cần Thơ, hay ĐBSCL. Ngành lao động thương binh và xã hội cho biết trong 6 tháng đầu năm, thành phố chỉ đưa được 53 lao động đi làm việc ở nước ngoài (chủ yếu là thị trường Nhật Bản, Hàn Quốc theo chương trình hợp tác cấp Chính phủ), lao động nước ngoài làm việc tại Cần Thơ cũng rất ít, trên dưới 100 người (giáo viên dạy ngoại ngữ và lãnh đạo các DN nước ngoài)…

Ngoài thiếu thông tin về các cam kết thị trường, lãnh đạo các sở, ngành thành phố cho rằng, quy chế phối hợp giữa các thành viên Ban hội nhập cũng chưa cụ thể, đa số thành viên trong ban đều kiêm nhiệm nên cũng khó làm tròn vai trong vai trò tham mưu, hoạch định chính sách.

Cần sự chuẩn bị chu đáo

Hiện nay, các DN rất thiếu thông tin về hội nhập và nhiều DN lạc quan cho rằng, họ vẫn có "ngách" thị trường riêng nên hội nhập, cắt giảm thuế không ảnh hưởng đến họ. Cùng với các cam kết mở cửa thị trường, Việt Nam đã mạnh dạn cải cách hành chính, hoàn thiện hệ thống pháp luật để phù hợp với thể chế và thông lệ quốc tế. Nếu DN không có sự chuẩn bị kỹ khi lộ trình cắt giảm thuế quan hoàn tất sẽ tác động rất lớn đến tăng trưởng quốc gia, việc làm, an sinh xã hội. Theo đại diện Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chi nhánh Cần Thơ, năm 2018 phải mở cửa thị trường tài chính cho ngân hàng nước ngoài hoạt động như ngân hàng Việt Nam. Hiện nay, doanh thu của ngân hàng ngoại có tới 40% thu từ dịch vụ, còn lại 60% từ hoạt động cho vay. Còn ngân hàng Việt Nam chỉ khoảng 10-20% doanh thu từ dịch vụ, 80-90% từ cho vay. Đây là vấn đề rất khó trong cạnh tranh, nếu ngân hàng nội không thay đổi cách làm dịch vụ. Cần phải nâng chuẩn hoạt động phù hợp với thông lệ quốc tế mới có thể cạnh tranh.

Ông Phạm Văn Quỳnh, Giám đốc Sở NN&PTNT TP Cần Thơ, cho biết: "Ngành nông nghiệp cũng đã có bước chuẩn bị cho hội nhập là tập huấn sản xuất cho nông dân theo GAP, hạn chế tình trạng sản xuất nhỏ lẻ, manh mún. Tuy nhiên, từng thị trường có những tiêu chuẩn khác nhau, nên phải nắm rõ các tiêu chuẩn của thị trường nhập khẩu để không mắc bẫy TBT- hàng rào kỹ thuật trong thương mại mà các nước dựng lên để bảo hộ sản xuất trong nước. Sản phẩm nông sản hội nhập phải tạo được ưu thế mới có thể đẩy hàng ra nước ngoài và giữ thị trường nội địa. Vấn đề này cần sự hợp sức của ngành công thương, khoa học công nghệ. Bởi ngành nông nghiệp chỉ sản xuất, chứ không bán hàng, xây dựng thương hiệu cho DN cần ngành công thương và DN chủ động". Theo ông Quỳnh, trong 40 chủng loại rau quả tươi của ĐBSCL được đưa ra đàm phán hội nhập, nhưng Cần Thơ xác định không sản xuất tập trung chủng loại nào mà đa dạng chủng loại và chú trọng bán tại chỗ cho du khách nước ngoài khi đến thành phố.

Bà Bùi Ngọc Vỵ, Phó Giám đốc Sở Kế hoạch và Đầu tư, đồng thời là Phó Ban Hội nhập kinh tế quốc tế thành phố, đề nghị, thành phố cần mở lớp tập huấn kiến thức hội nhập cho các thành viên Ban hội nhập và các sở, ngành. Đồng thời có quy chế phối hợp, quy trách nhiệm cụ thể cho từng cá nhân tham gia. Phải có kế hoạch hoạt động hằng năm, có sơ kết đánh giá các mặt công tác, giải pháp thực hiện. Các DN muốn hội nhập phải hiểu rõ luật, thông lệ quốc tế và chủ trương, chính sách của Chính phủ nên phải phổ biến các thông tin này đến với họ một cách nhanh và hiệu quả nhất. Phó Chủ tịch UBND thành phố, kiêm Trưởng Ban Hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Trương Quang Hoài Nam đề nghị các sở, ngành chức năng chủ động tìm kiếm thông tin hội nhập trên các Website chính thức của các bộ, ngành để nắm rõ mức độ cam kết của ngành mình phụ trách để xây dựng kế hoạch hành động cụ thể. Đồng thời, Viện Kinh tế- xã hội cần có nghiên cứu chuyên sâu về tác động của hội nhập ảnh hưởng đến thành phố như thế nào, ngành nào, lĩnh vực nào bị tác động nhiều nhất; đề xuất các giải pháp ứng phó. Có như vậy, thành phố mới có chiến lược cụ thể để chủ động hội nhập.

Gia Bảo