Bài 3: Đánh thức “sức mạnh mềm”: Viết tiếp câu chuyện sinh kế từ bản sắc

Trên hành trình hướng tới thịnh vượng bền vững, ĐBSCL đang khơi dậy “sức mạnh mềm” từ sự kết hợp giữa tri thức bản địa và tri thức khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây chính là chiến lược lấy con người làm trung tâm: nâng cao năng lực cho các cộng đồng dễ bị tổn thương, kiến tạo sinh kế bền vững để thích ứng với biến đổi khí hậu.

Ứng dụng máy bay không người lái trong sản xuất lúa tại Viện Lúa ĐBSCL. Ảnh: MỸ THANH

Gìn giữ bản sắc, bảo tồn tri thức bản địa

Nối nghiệp nuôi tôm rừng sinh thái của gia đình, anh Ngô Minh Đương ở ấp Ông Ngươn, xã Đất Mới, tỉnh Cà Mau mạnh dạn tham gia vào Hợp tác xã Dịch vụ Sinh thái Lâm Hải được hơn 2 năm nay. Hợp tác xã liên kết với Công ty Cổ phần Tôm Miền Nam để nuôi tôm sinh thái và đã đạt 2 chứng nhận quốc tế như Organic và Naturland xuất khẩu sang các thị trường khó tính.

Anh Ngô Minh Đương chia sẻ bà con nuôi tôm rừng dựa vào những kinh nghiệm dân gian như tận dụng “con nước” rằm và ba mươi âm lịch để sổ tôm; “xả nước mặt” - mở cống từ từ để nước chảy chậm, tôm nhỏ bám vào chân đước không bị cuốn ra ngoài, chỉ thu hoạch tôm lớn; thả giống gối đầu hằng tháng giúp vuông tôm luôn có sản lượng thu hoạch đều đặn, không bị đứt đoạn nguồn thu. Về kỹ thuật canh tác, bà con vẫn giữ kinh nghiệm nhìn con tôm “còi” để biết đất đã ô nhiễm hay đến mùa cần sên bùn, cải tạo vuông. Khi tham gia mô hình nuôi tôm sinh thái có doanh nghiệp bao tiêu, công ty cung cấp tôm giống đã qua kiểm dịch với tỷ lệ sống lên tới 80-90%. Thay vì tâm lý thả dày để đề phòng hao hụt, bà con tuân theo hướng dẫn của Công ty duy trì mật độ trung bình 2 con/m2 giúp tôm sạch bệnh, nhanh đạt kích cỡ xuất khẩu. Bà con còn tuân thủ quản lý môi trường sạch cho ao nuôi khi bỏ hẳn thói quen “thuốc cá” bằng hóa chất độc hại, thay vào đó là giăng lưới ngăn cá tạp và sử dụng chế phẩm sinh học. Phân chia khu vực chăn nuôi và sử dụng nước sinh hoạt để bảo vệ nguồn nước sạch cho con tôm. “Cái hay khi tham gia mô hình nuôi tôm sinh thái là bà con không xóa bỏ hoàn toàn cách làm cũ mà biết chắt lọc những kinh nghiệm quý báu của cha ông kết hợp với quy trình quản lý canh tác khoa học để thích ứng với tiêu chuẩn quốc tế”, anh Đương khẳng định chắc nịch.

Nói đến sản phẩm mật hoa dừa Sokfarm là dấu ấn hành trình 7 năm ròng rã khởi nghiệp của anh Phạm Đình Ngãi, Giám đốc Công ty TNHH Trà Vinh Farm. Để những giọt mật hoa dừa tinh túy từ vùng đất Cửu Long vượt sóng sang thị trường Nhật, Úc, Mỹ và EU, Sokfarm đã chọn một lối đi không dễ dàng: Canh tác hữu cơ để trả lại sự cân bằng cho đất mẹ!

Nghề làm mật hoa dừa vốn bắt nguồn từ đồng bào Khmer Nam Bộ và đã dần mai một. Vì thế, khi bắt tay vào khởi nghiệp từ mật hoa dừa, Sokfarm tìm về tri thức bản địa. Bởi thu được mật hoa dừa không chỉ đơn thuần là một công việc chân tay mà đòi hỏi kỹ thuật, sự khéo léo và kiên nhẫn để massage cho hoa dừa, canh thời điểm hoa cho nhiều mật… Quy trình chăm sóc vườn cây chặt chẽ từ khâu quản lý nguồn nước, vệ sinh vườn, không sử dụng hóa chất ảnh hưởng đến chất lượng mật hoa. Sự thấu hiểu “nhịp thở” của cây và đôi bàn tay cần cù, khéo léo đã giúp người nông dân thu được những dòng mật hoa dừa tinh túy.

Theo anh Ngãi, hiện nay, Sokfarm đã có trên 100 hộ liên kết, hầu hết cán bộ, nhân viên công ty đều là người Khmer. Mật hoa dừa không chỉ là nguồn sinh kế bền vững giúp cộng đồng người Khmer ở tỉnh Vĩnh Long nâng cao thu nhập gấp nhiều lần so với bán trái truyền thống mà còn là một phần di sản văn hóa, nơi tri thức bản địa hòa quyện cùng quy trình sản xuất hiện đại. Sự tâm huyết của Sokfarm trên hành trình liên kết đã giúp người dân trồng dừa bám đất, giữ vườn và làm giàu trên chính mảnh đất quê hương. Tự hào hơn cả là những nỗ lực ấy đã giúp mật hoa dừa Sokfarm có được “tấm hộ chiếu” thông hành quốc tế với các chứng nhận danh giá như USDA (Mỹ), EU (châu Âu), JAS (Nhật Bản)…

“Chìa khÓA” nâng tầm sản vật đồng bằng

Nông sản ĐBSCL đã vươn tầm đến gần 200 quốc gia, vùng lãnh thổ, song đang phải đối mặt với áp lực cạnh tranh gay gắt để khẳng định vị thế trên thị trường toàn cầu. Trong bối cảnh này, tri thức bản địa gắn tri thức khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xem là lời giải cho bài toán phát triển bền vững ĐBSCL ở thời điểm hiện tại và tương lai.

Những nỗ lực của doanh nghiệp khi sản xuất theo ESG, số hóa toàn bộ quy trình canh tác, chuỗi giá trị ngành hàng đã và đang giúp mỗi hạt gạo, trái xoài, mỗi con tôm miền Tây có một “hộ chiếu điện tử”, minh chứng cho quy trình sản xuất xanh để tự tin bước vào các thị trường khó tính nhất thế giới. Trong giai đoạn phát triển mới, nhiều doanh nghiệp ĐBSCL tập trung đầu tư theo chiều sâu nhằm nâng cao hàm lượng giá trị gia tăng trong từng sản phẩm, nâng cao vị thế, uy tín trên thị trường quốc tế. Ông Lê Văn Quang, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Tập đoàn Thủy sản Minh Phú, cho biết năm 2026, Công ty tiếp tục đầu tư hoàn thiện công nghệ tự động hóa sản xuất bằng robot để nâng cao năng lực sản xuất, khắc phục tình trạng thiếu hụt công nhân. Công ty phấn đấu robot hóa khoảng 70-80% quy trình sản xuất, robot có thể làm những công đoạn tinh xảo trong quy trình chế biến và đáp ứng yêu cầu của đối tác nhập khẩu. Minh Phú dự kiến đến năm 2030 phát triển thêm 6 nhà máy theo mô hình kinh tế tuần hoàn để đáp ứng nhu cầu thị trường. Chủ động nguồn tôm sinh thái theo tiêu chuẩn ESG… 

Từ con cá thát lát quen thuộc của vùng đất Cần Thơ, anh Phạm Trọng Nghĩa, Giám đốc Công ty CP Thực phẩm Phạm Nghĩa (Phạm Nghĩa Food) đã gia nhập vào ngành chế biến thủy sản với những sản phẩm thô sơ ban đầu như chả cá, cá viên. Sau hơn 10 năm thành lập, đến nay, Công ty phát triển danh mục gần 200 mặt hàng, có mặt tại 15 chuỗi siêu thị lớn trên toàn quốc: Aeon Mall, Co.opmart, Emart, GO!, LOTTE Mart, MM Mega Market, WinMart cùng hệ thống đại lý, nhà phân phối và điểm bán phủ khắp 34 tỉnh, thành. Không chỉ phục vụ thị trường trong nước, sản phẩm Phạm Nghĩa Food còn được xuất khẩu đến 5 quốc gia gồm: Úc, Hàn Quốc, Mỹ, Canada và Thụy Điển, góp phần khẳng định vị thế của thực phẩm Việt trên thị trường quốc tế.​

Anh Phạm Trọng Nghĩa chia sẻ: Trong định hướng phát triển bền vững, Phạm Nghĩa Food mở rộng sang các dòng sản phẩm Ready-to-eat (RTE) - những món ăn tiện lợi, chỉ cần làm nóng là có thể thưởng thức trọn vẹn hương vị Việt. Từ cơm, cháo, bún, bánh mì Việt, các món canh, cá kho... mỗi sản phẩm đều được nghiên cứu để giữ trọn bản sắc ẩm thực truyền thống, đồng thời đáp ứng tiêu chuẩn an toàn, chất lượng và sự tiện lợi cho cuộc sống hiện đại. Thông qua các sản phẩm Ready-to-eat, Phạm Nghĩa Food mong muốn đưa những món ăn quen thuộc và đặc sản Việt vượt qua ranh giới địa lý, hiện diện trên bàn ăn của người tiêu dùng khắp mọi nơi như một cách kể câu chuyện ẩm thực Việt bằng chất lượng bền vững và giá trị thật.

***

“Sức mạnh mềm” thực sự của ĐBSCL nằm ở chỗ các cộng đồng dân cư đang được hỗ trợ tiếp cận khoa học công nghệ, chuyển đổi số để kích hoạt tri thức bản địa bằng những công cụ hiện đại nhất. DN khai phá sức mạnh mềm tri thức - công nghệ, đầu tư những công cụ sản xuất mới để đưa ra thị trường những sản phẩm xanh hơn, chất lượng hơn. Sự kết hợp giữa tri thức bản địa với tư duy hiện đại của người dân, doanh nghiệp đang góp phần đưa ĐBSCL phát triển xanh hơn, bền vững hơn.

MINH HUYỀN - MỸ THANH

(Còn tiếp)

Bài 4: Cuộc đua Net Zero: Xanh hóa để hội nhập