Kết luận số 75-KL/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới vừa được ban hành đặt ra yêu cầu phát triển các đô thị chống chịu với biến đổi khí hậu trước các tác động ngày càng cực đoan của thiên nhiên.

TP Hồ Chí Minh đang từng bước xây dựng mô hình quản trị đô thị thông minh. Ảnh minh họa: Lưu Niệm/Báo Tin tức và Dân tộc

Trong bối cảnh, những trận mưa cực đoan gây ngập phố, nắng nóng kéo dài làm gia tăng áp lực lên hạ tầng năng lượng hay nước biển dâng đe dọa các đô thị ven biển đang buộc các thành phố thay đổi cách phát triển. Đô thị thông minh vì thế không còn chỉ là câu chuyện về công nghệ, mà trở thành công cụ giúp thành phố dự báo rủi ro, thích ứng nhanh và bảo vệ người dân như một "lá chắn".

Một đô thị có thể cảnh báo sớm khu vực nguy cơ ngập, điều chỉnh giao thông khi xảy ra sự cố, theo dõi chất lượng không khí theo thời gian thực hay mô phỏng tác động của một dự án trước khi triển khai. Những khả năng này đang dần trở thành tiêu chuẩn mới trong quản lý đô thị hiện đại.

Theo ông Trần Quốc Thái - Cục trưởng Cục Phát triển đô thị (Bộ Xây dựng), Việt Nam hiện có hơn 900 đô thị với tỷ lệ đô thị hóa tiếp tục tăng nhanh. Các thành phố là động lực chính của tăng trưởng kinh tế, nhưng cũng là nơi chịu tác động mạnh từ biến đổi khí hậu do mật độ dân cư cao, áp lực hạ tầng lớn và tập trung nhiều tài sản kinh tế.

Cùng đó, World Bank (WB) cũng đánh giá Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng lớn của biến đổi khí hậu. Nếu không tăng cường khả năng thích ứng, các tác động khí hậu có thể gây ảnh hưởng đáng kể đến tăng trưởng dài hạn, đặc biệt tại các đô thị ven biển và vùng đồng bằng thấp.

Đà Nẵng nổi lên là một trong những địa phương đi đầu trong phát triển đô thị thông minh với việc xây dựng Trung tâm Thông tin và giám sát, điều hành thông minh, kết nối dữ liệu từ nhiều lĩnh vực như giao thông, dịch vụ công, môi trường, phản ánh của người dân để hỗ trợ chính quyền điều hành. Điểm khác biệt của mô hình này là chuyển từ cách quản lý dựa trên báo cáo thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu. Thay vì chờ sự cố xảy ra mới xử lý, chính quyền có thể theo dõi tình trạng đô thị theo thời gian thực và đưa ra phương án sớm hơn.

Hiện nay, nhiều đô thị lớn như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh cũng đang thúc đẩy xây dựng các nền tảng quản lý thông minh. Hà Nội phát triển hệ thống cơ sở dữ liệu phục vụ quy hoạch, giao thông, môi trường; TP Hồ Chí Minh tập trung vào các giải pháp quản lý đô thị gắn với bài toán ngập lụt, giao thông và phát triển bền vững.

Theo các chuyên gia quy hoạch, đô thị thông minh thế hệ mới không được đo bằng số lượng camera hay cảm biến, mà bằng khả năng biến dữ liệu thành quyết định.

Ông Đỗ Thanh Tùng - nguyên Viện trưởng Viện Kiến trúc Quốc gia cho rằng, phát triển đô thị thông minh cần bắt đầu từ quy hoạch và quản lý; trong đó công nghệ là công cụ hỗ trợ để nâng cao hiệu quả vận hành. Một đô thị chỉ thực sự thông minh khi có khả năng thích ứng với các biến động về môi trường, khí hậu và nhu cầu xã hội.

Xu hướng này cũng phù hợp với khuyến nghị của UN-Habitat. Tổ chức này cho rằng các đô thị trong tương lai phải đồng thời giải quyết ba bài toán: phát triển kinh tế, nâng cao chất lượng sống và tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc như thiên tai, biến đổi khí hậu.

Nếu đường sá, cầu cống, hệ thống cấp thoát nước là “bộ khung” của đô thị thì dữ liệu đang trở thành “hệ thần kinh” giúp thành phố vận hành linh hoạt hơn. Các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), bản đồ số (GIS), mô hình bản sao số (digital twin) đang được ứng dụng để phân tích lượng mưa, dự báo ngập, quản lý giao thông và tối ưu sử dụng năng lượng.

Tại các đô thị lớn, bài toán cấp thiết nhất hiện nay là làm thế nào để kết nối dữ liệu giữa các ngành. Thông tin về quy hoạch, đất đai, dân cư, giao thông, môi trường nếu được tích hợp có thể giúp chính quyền nhìn thấy toàn cảnh đô thị thay vì xử lý từng vấn đề riêng lẻ.

Đây cũng là thách thức được nhiều chuyên gia nhắc tới khi Việt Nam triển khai đô thị thông minh. Công nghệ không phải rào cản lớn nhất; khó khăn nằm ở chuẩn hóa dữ liệu, cơ chế chia sẻ thông tin và năng lực vận hành hệ thống.

Hiện một số doanh nghiệp công nghệ trong nước như Viettel Solutions, CMC Technology & Solution đang tham gia phát triển các nền tảng dữ liệu, trung tâm điều hành và giải pháp số cho nhiều địa phương. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng doanh nghiệp công nghệ chỉ có thể cung cấp công cụ, còn việc xây dựng mô hình quản trị hiệu quả phụ thuộc vào cách chính quyền tổ chức dữ liệu và ra quyết định.

Đơn cử như với TP Hồ Chí Minh - đô thị lớn nhất cả nước, thích ứng khí hậu đang trở thành yêu cầu cấp bách. Thành phố đối diện đồng thời với nguy cơ ngập do mưa lớn, triều cường, sụt lún và nước biển dâng. Trong bối cảnh đó, dữ liệu khí tượng, thủy văn, quy hoạch không gian và hạ tầng kỹ thuật cần được tích hợp để xây dựng các phương án ứng phó dài hạn.

Hay tại Hà Nội, ngoài bài toán ngập úng, thành phố còn chịu tác động của hiệu ứng đảo nhiệt đô thị do mật độ xây dựng cao và thiếu không gian xanh. Các chuyên gia cho rằng giải pháp không chỉ nằm ở công nghệ mà cần kết hợp giữa quy hoạch xanh, giao thông bền vững và quản lý đô thị dựa trên dữ liệu.

Đầu tư vào khả năng chống chịu khí hậu không chỉ giúp giảm thiệt hại do thiên tai mà còn tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững. Với các quốc gia đang đô thị hóa nhanh như Việt Nam, việc tích hợp yếu tố khí hậu ngay từ khâu quy hoạch được xem là yếu tố quyết định - WB nhận xét

Giai đoạn tới, phát triển đô thị thông minh sẽ không chỉ là xây dựng các trung tâm điều hành hay triển khai thêm ứng dụng công nghệ. Quan trọng hơn là hình thành một hệ sinh thái quản trị mới, nơi dữ liệu được chia sẻ, công nghệ được sử dụng hiệu quả và người dân trở thành trung tâm của quá trình phát triển.

Một thành phố thông minh không phải là thành phố có nhiều thiết bị nhất, mà là nơi có khả năng bảo vệ con người tốt hơn trước những biến động của tự nhiên. Khi biến đổi khí hậu trở thành thách thức thường trực, đô thị thông minh chính là “lá chắn” giúp các thành phố không chỉ tồn tại, mà còn phát triển bền vững trong tương lai.

Theo Thu Hằng (TTXVN)