Các địa phương cần tuyên truyền, hướng dẫn người dân sử dụng nước tiết kiệm, góp phần đảm bảo an ninh nguồn nước.

Theo đánh giá của các chuyên gia, Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu; đặc biệt là vùng ĐBSCL. Theo kịch bản đã được công bố, sự phân bố lượng mưa hằng năm sẽ có sự biến đổi theo chiều hướng tiêu cực, mùa khô kéo dài, lượng mưa trong mùa khô sẽ giảm đáng kể. Đó chính là nguyên nhân cơ bản dẫn đến tình trạng hạn hán, thiếu nước trên phần lớn các địa phương vùng ĐBSCL thời gian qua. Điều đáng chú ý, trong những năm gần đây, vào mùa khô, lượng mưa thường thiếu hụt phổ biến từ 30-50% so với trung bình nhiều năm; mùa khô năm 2015 một số nơi thậm chí hầu như không có mưa, thiếu hụt trầm trọng. Trong 2 tháng đầu năm 2016, lượng mưa trên toàn lưu vực suy giảm mạnh (khoảng 45%) so với lượng mưa trung bình nhiều năm, nhất là tháng 2-2016, lượng mưa giảm đến 75%. Trong khi đó, mùa lũ năm 2015 thuộc lũ nhỏ, dẫn đến dòng chảy chuyển tiếp đầu mùa khô từ thượng lưu chảy về ĐBSCL xuống ở mức rất thấp. Do ảnh hưởng của yếu tố thượng lưu, cho nên tổng lượng dòng chảy tại Tân Châu và Châu Đốc tháng 1-2016, sụt giảm 30%. Đồng thời, với sự suy giảm lượng dòng chảy, thì triều cường cũng ở mức cao bất thường (đỉnh triều cao hơn tới 0,6m, so với đỉnh triều trung bình), hiện tượng này làm cho mặn xâm nhập sâu hơn vào trong nội đồng. Bên cạnh đó, một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng khô hạn, xâm nhập mặn là vùng ĐBSCL chưa xây dựng được quy hoạch tài nguyên nước để quản lý khai thác, phân bổ nguồn nước và bảo vệ nguồn nước mặt của vùng. Ngoài ra, tại nhiều khu vực trong vùng chưa có công trình trữ nước để điều tiết nước cho mùa khô, giảm lũ cho mùa mưa. Và xây dựng kế hoạch, quy hoạch phát triển ngành, lĩnh vực còn xem nhẹ cách tiếp cận "thích ứng" coi trọng việc chống lại biến đổi khí hậu, nước biển dâng. Bên cạnh các tác nhân nêu trên, thì hiện nay do bậc thang thủy điện trên dòng chính sông Mê Kông gây tác động bất lợi rất nghiêm trọng tới châu thổ Mê Kông do các tác động đồng thời của ảnh hưởng rào cản trên sông, sụt giảm lượng phù sa, bùn cát, dinh dưỡng và gia tăng xâm nhập mặn.

Trước tình hình trên, thời gian qua, Chính phủ và các Bộ, ngành rất quan tâm tìm giải pháp để đảm bảo an ninh nguồn nước trong vùng. Theo đó, Quy hoạch cấp nước vùng kinh tế trọng điểm vùng ĐBSCL đến năm 2020 có phạm vi quy hoạch ở TP Cần Thơ, các tỉnh An Giang, Kiên Giang và Cà Mau. Tiêu chuẩn cấp nước cho giai đoạn 2020 là 120lít/người/ngày. Quy hoạch ưu tiên khai thác nguồn nước mặt, khai thác hợp lý nguồn nước ngầm; xây dựng nhà máy nước sông Hậu I, II, III trong giai đoạn từ 2015-2020. Đảm bảo cấp nước an toàn cho vùng ĐBSCL, Bộ Xây dựng đã và đang triển khai Dự án cấp nước an toàn vùng ĐBSCL, vay vốn từ Ngân hàng Thế Giới. Dự án được xây dựng để phục vụ cho các tỉnh phía Tây Nam sông Hậu, gồm: Cần Thơ, Hậu Giang, An Giang, Kiên Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu và Cà Mau. Mục tiêu chính của Dự án là tăng cường cấp nước an toàn tại khu vực ĐBSCL thấp trũng bị suy thoái môi trường, cạn kiệt nguồn nước và tăng rủi ro bị ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu; tăng cường hiệu quả vận hành hệ thống cấp nước. Tháng 1-2015, Bộ Xây dựng và Ngân hàng Thế Giới tổ chức hội thảo lấy ý kiến Đề cương Dự án. Tại buổi họp các địa phương đã cơ bản thống nhất về sự cần thiết phải có dự án này và Ngân hàng Thế Giới cơ bản đồng ý tài trợ cho Dự án. Thời gian qua, đơn vị tư vấn tiến hành xây dựng báo cáo tiền khả thi Dự án. Dự án dự kiến có tổng nguồn vốn đầu tư là 1,3 tỉ USD, giai đoạn 1 kinh phí khoảng 400 triệu USD. Tháng 2 vừa qua, các chuyên gia của Bộ Xây dựng, Ngân hàng Thế Giới và đơn vị tư vấn tiến hành khảo sát thực tế về mặt kỹ thuật tại 2 địa phương là Kiên Giang và Cần Thơ. Trên cơ sở đó, xây dựng tiêu chí lựa chọn vị trí cấp nước trung tâm, tính toán triển khai các giai đoạn, xây dựng phương án phù hợp đảm bảo Dự án đạt hiệu quả. Và Thủ tướng Chính phủ phê duyệt danh mục Dự án chuẩn bị dự án Cấp nước an toàn vùng ĐBSCL. Các hợp phần của Dự án gồm: xây dựng các tài liệu cần thiết theo quy định hiện hành của Chính phủ Việt Nam cũng như nhà tài trợ cho hệ thống cấp nước vùng liên tỉnh (giai đoạn 1); xây dựng các tài liệu cần thiết theo quy định hiện hành của Chính phủ Việt Nam cũng như nhà tài trợ cho hệ thống mạng lưới cấp nước Giai đoạn 1 như: cải tạo và mở rộng mạng lưới đường ống phân phối chính, đường ống phân phối cấp 2 và các điểm đấu nối cấp nước… Ngoài ra, Quy hoạch thủy lợi vùng ĐBSCL giai đoạn 2012-2020 và định hướng đến 2050 trong điều kiện biến đổi khí hậu với phạm vi quy hoạch 13 tỉnh, thành phố ĐBSCL. Mục tiêu cụ thể của Quy hoạch là góp phần đảm bảo an toàn dân sinh, sản xuất, cơ sở hạ tầng cho người dân trong vùng.

ĐBSCL là vùng đất trù phú, chiếm phần lớn sản xuất nông nghiệp. Do đó, vấn đề đảm bảo nguồn nước cung cấp cho người dân sinh hoạt và sản xuất trong điều kiện biến đổi khí hậu là cấp thiết. Thực tế, đã có nhiều quy hoạch cho vùng trong vấn đề này, nhưng việc thực hiện cần có lộ trình và thời gian nhất định, mang tính lâu dài. Do vậy, trước mắt, các ngành chức năng tăng cường tìm kiếm các nguồn nước để khai thác, cấp nước cho sinh hoạt và sản xuất. Đồng thời, xem xét giải pháp xây dựng các hồ chứa đa mục tiêu, trữ nước giảm lũ, cấp nước khi hạn hán, tạo môi trường để duy trì hệ sinh thái thủy sinh, phát triển nuôi trồng thủy sản, kết hợp tạo cảnh quan và du lịch đặc trưng vốn có của vùng ĐBSCL. Vấn đề đảm bảo an ninh nguồn nước cần có sự chung tay của người dân. Các địa phương có thể xem xét, triển khai, nhân rộng các mô hình sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả tại cộng đồng dân cư; tuyên truyền, hướng dẫn người dân sử dụng nước tiết kiệm, thực hiện tốt công tác phòng, chống hạn, xâm nhập mặn tại địa phương...

Bài, ảnh: N. BẢO