Lại một lần nữa, vấn đề liên kết được nhắc đến như một yếu tố không thể thiếu trong quá trình phát triển của ĐBSCL. Thực hiện Chương trình “Tam Nông” giai đoạn 2010-2015, vấn đề liên kết vùng trở nên bức thiết, để tạo sức bật cho khu vực này...

SẢN XUẤT THỤ ĐỘNG

Đảm bảo an ninh lương thực nhưng nông dân gần như đứng ngoài chuỗi giá trị sản phẩm. Mâu thuẫn này cần được khắc phục để phát triển ĐBSCL và thực hiện thành công chương trình “Tam Nông”.

ĐBSCL là vùng đất tiềm năng, là “vựa” của nhiều mặt hàng chủ lực nông, thủy sản của cả nước. Trong vùng có Viện Cây ăn quả miền Nam, Viện Lúa ĐBSCL, Viện Nghiên cứu phát triển ĐBSCL-Trường Đại học Cần Thơ và hệ thống các công ty chế biến và xuất khẩu các mặt hàng nông, thủy sản... thế nhưng liên kết “bốn nhà” vẫn còn yếu, đầu ra hạt gạo, con cá, con tôm, trái cây vẫn còn là nỗi lo của nhiều người.

Đảm trách an ninh lương thực quốc gia, sản lượng nuôi trồng và chế biến thủy sản xuất khẩu đứng đầu cả nước... nhưng nông dân, nhà vườn lại phụ thuộc nhiều vào doanh nghiệp, thị trường chứ chưa làm chủ được thị trường nên đời sống, thu nhập không được đảm bảo. Khi thị trường biến động theo chiều hướng tăng, nhà nông không được hưởng bao nhiêu, nhưng theo chiều hướng giảm thì chịu ảnh hưởng nặng nề. Điển hình là vụ lúa hè thu năm 2010. Khi giá lúa rớt xuống thấp, thậm chí dưới giá thành sản xuất là lúc nông dân thu hoạch rộ và nhu cầu bán ra rất lớn để trang trải các khoản vay, thế chấp và các khoản nợ sản xuất khác. Sau đó, giá lúa tăng, nông dân không còn lúa bán. Thị trường cá tra cũng đang là vấn đề bức xúc của người nuôi. Cá tra vốn là mặt hàng độc quyền ở ĐBSCL nhưng người dân hoàn toàn thụ động, không nắm bắt được thông tin thị trường và không quyết định được thị trường. Giá thành liên tục tăng nhưng giá xuất khẩu không tăng, thậm chí sụt giảm. Hiện nay, người nuôi phải bán nguyên liệu với giá thấp hơn giá thành khoảng 500 đồng/kg...

Các nhà khoa học cho rằng, sản xuất thụ động là một trong những yếu tố gây cản trở trong phát triển kinh tế mũi nhọn ở ĐBSCL. Người dân sản xuất theo thói quen và phong trào do biến động của thị trường chứ chưa chủ động nắm bắt thị trường để sản xuất. Điều đó gây ra các điệp khúc “được mùa, mất giá”, sản xuất bấp bênh. Nguyên nhân được xác định vẫn là thiếu liên kết giữa sản xuất và thị trường, giữa nhà nông với doanh nghiệp. Đặc biệt, các thông tin thị trường luôn là “điều bí ẩn” đối với nông dân. Vì thế, nông dân luôn cô độc trong sản xuất. Nhiều hợp tác xã sản xuất và tiêu thụ các mặt hàng nông sản ra đời nhằm đưa ra giải pháp thị trường nhưng chưa mang lại lợi ích thật sự cho nông dân. Mâu thuẫn giữa nông dân và hợp tác xã đã diễn ra tại một vùng nguyên liệu bưởi Năm Roi ở Bình Minh (Vĩnh Long) do giá cả, phân loại sản phẩm dẫn đến một số nhà vườn tự tổ chức sản xuất và tiêu thụ thông qua chợ đầu mối, thương lái. Nhiều nhà vườn ở Tiền Giang, Vĩnh Long “sợ” Global GAP do sản xuất theo phương pháp này tốn nhiều chi phí, công sức nhưng lại bị bán xô với mặt hàng được sản xuất theo phương pháp truyền thống. Một số doanh nghiệp hợp đồng tiêu thụ nông sản theo mùa vụ. Nhất là đối với lúa gạo, doanh nghiệp chỉ hợp đồng tiêu thụ vụ đông xuân vì phẩm chất gạo cao, giá cả ổn định rồi lại bỏ rơi nông dân vào vụ hè thu vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro...

Cùng chia sẻ trong suốt chuỗi giá trị sản phẩm là việc làm cần thiết để giải quyết các xung đột, mâu thuẫn giữa sản xuất và kinh doanh. Đó cũng là nội dung quan trọng trong thực hiện Chương trình “Tam Nông” ở ĐBSCL giai đoạn 2010-2015. Sự ra đời của 5 dự án trong chương trình này được xem là một trong những giải pháp thúc đẩy phát triển vùng, gồm: Sản xuất và tiêu thụ lúa gạo; Sản xuất và tiêu thụ trái cây; Liên kết phát triển bền vững cá da trơn và tôm; Đào tạo nghề nông thôn; Thực hiện cơ chế tổ chức, chính sách. Tổng vốn đầu tư cho chuỗi dự án này trên 860 tỉ đồng. Trong đó, dự án Đào tạo nghề nông thôn được đầu tư kinh phí cao nhất với khoảng 555 tỉ đồng, dự án Sản xuất và tiêu thụ lúa gạo được đầu tư khoảng 160 tỉ đồng.

PHẢI LIÊN KẾT

Tiến sĩ Nguyễn Minh Châu, Viện trưởng Viện Cây ăn quả miền Nam, cho biết: “Thực hiện Chương trình Tam Nông, xây dựng Nông thôn mới, ĐBSCL vẫn phát triển kinh tế nông nghiệp nên cần xây dựng nhiều mô hình nông nghiệp song song với ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật. Trong điều kiện hiện nay, mô hình “hợp tác xã sản xuất và thị trường” được đánh giá rất hiệu quả qua thực hiện tại TPHCM, phù hợp với điều kiện kinh tế của vùng, đảm bảo lợi ích được chia sẻ đồng đều, người nông dân được hưởng lợi xuyên suốt trong chuỗi giá trị sản phẩm...”. Tại ĐBSCL, mô hình Công ty cổ phần Nông nghiệp Tam Nông cũng được xem là mô hình tiến bộ, có tính khả thi cao nhờ tập trung giải quyết mâu thuẫn về lợi ích và rủi ro giữa nông dân và doanh nghiệp, để nông dân làm chủ và quyết định thị trường.

Trong buổi làm việc mới đây giữa TP Cần Thơ với nhà khoa học các viện, trường về liên kết thực hiện Chương trình “Tam Nông” ở ĐBSCL, ông Nguyễn Thanh Sơn, Phó Chủ tịch UBND TP Cần Thơ, đặc biệt quan tâm đến sự phát triển chung của ĐBSCL và cho rằng cái yếu vẫn là liên kết. “Tạo điều kiện phát triển cho ĐBSCL, Trung ương đã ban hành nhiều Nghị quyết, từng địa phương cũng có kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội riêng. Kết quả, từng địa phương có sự phát triển nhưng phát triển chung thì thiếu, chưa xứng với tiềm năng...”, ông Nguyễn Thanh Sơn nhấn mạnh. Từ đó, các hoạt động diễn ra rời rạc, trùng lắp gây tốn kém nhưng hiệu quả không được như mong muốn. Rõ nhất là các hoạt động xúc tiến thương mại, du lịch và đầu tư ở ĐBSCL diễn ra thường xuyên nhưng ít có sự phối hợp chung giữa các tỉnh, thành. Điều này đã được nhắc đến rất nhiều lần để nhấn mạnh vai trò của sự liên kết để cùng phát triển vùng. Do đặc tính về sự tương đồng của các địa phương, vấn đề liên kết vùng và liên kết giữa các địa phương có cùng mặt hàng, thị trường cũng là mục tiêu quan trọng để thực hiện Chương trình “Tam Nông”, thúc đẩy phát triển bền vững ĐBSCL.

Nhà khoa học các viện, trường đồng ý với lãnh đạo một số tỉnh, thành ĐBSCL về việc thiếu vai trò của các bộ, ngành trung ương trong việc xâu chuỗi các liên kết của vùng. Trong đó, các bộ NN&PTNT, Công Thương, Kế hoạch và Đầu tư... là “mấu chốt” để kết nối các liên kết này nhưng lại vắng mặt suốt thời gian qua. Phó Chủ tịch Nguyễn Thanh Sơn cho biết: Bên cạnh các chính sách, nghị quyết, cần có sự phân công rõ ràng đúng với lợi thế, vai trò của từng địa phương, đảm bảo mục tiêu phát triển chung của toàn vùng. Đồng thời, có sự tham gia của các bộ có liên quan thúc đẩy sự liên kết đạt hiệu quả cao. TP Cần Thơ cam kết đóng đúng vai trò trong liên kết phát triển vùng ĐBSCL và cùng chia sẻ kinh nghiệm để phát triển...

Bài, ảnh: T. NGUYỄN