Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu “phát triển văn hóa ngang tầm với chính trị, kinh tế, xã hội, gắn với xây dựng thế trận an ninh văn hóa, an ninh con người, chủ quyền văn hóa số”. Đây là bước phát triển đột phá trong tư duy chiến lược của Đảng về văn hóa trong thời đại số. Khi văn hóa trở thành “lá chắn mềm” bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giữ vững niềm tin xã hội, tăng cường sức mạnh nội sinh dân tộc thì một vấn đề cấp thiết cũng được đặt ra là phải xây dựng thế trận an ninh văn hóa vững chắc ngay từ xã, phường, khu dân cư - nơi trực tiếp hình thành sức đề kháng của xã hội trong kỷ nguyên số.
Trong kỷ nguyên số, khi mạng xã hội xuyên biên giới, nhiều nguy cơ văn hóa không xuất hiện bằng hình thức hữu hình như trước mà len lỏi từng ngày, từng giờ, từng phút qua điện thoại thông minh, video ngắn, thuật toán, dòng chảy dữ liệu toàn cầu. Khi không gian số trở thành “không gian văn hóa thứ hai”, một video clip độc hại có thể lan tới hàng triệu người chỉ sau vài giờ; một thông tin xuyên tạc có thể lập tức gây xáo trộn dư luận ngay trong khu dân cư. Vì thế, nếu không xây dựng được “hệ miễn dịch văn hóa” đủ mạnh từ cơ sở, xã hội rất dễ bị tổn thương trước sự xâm nhập của các sản phẩm phản văn hóa, tin giả, âm mưu “diễn biến hòa bình” của các thế lực thù địch trên mặt trận tư tưởng - văn hóa.
Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, xã, phường - trung tâm quản trị xã hội gần dân nhất - trở thành tuyến đầu trực tiếp xử lý những vấn đề về an ninh văn hóa phát sinh từ không gian số như: tin giả, hành vi lệch chuẩn văn hóa, bạo lực mạng, xung đột nhận thức, suy giảm niềm tin xã hội… Khi mỗi xã, phường mạnh về an ninh văn hóa, cộng đồng sẽ gia tăng sức đề kháng trước những thông tin xấu độc. Ngược lại, nếu cấp ủy, chính quyền cấp cơ sở buông lỏng hay xao nhãng về an ninh văn hóa sẽ tạo ra khoảng trống cho các sản phẩm độc hại trên môi trường mạng thỏa sức lan truyền. Điều đó cũng có nghĩa là để bảo đảm và tăng cường an ninh văn hóa không thể chỉ dựa vào ngăn chặn hay xử lý vi phạm mà phải bắt đầu từ xây dựng con người, bồi đắp hệ giá trị, củng cố môi trường văn hóa, nâng cao sức đề kháng xã hội từ khu dân cư, ấp, khóm, xã, phường.
Vấn đề đặt ra hiện nay là muốn xây dựng thế trận an ninh văn hóa vững chắc từ cơ sở, không thể chỉ dựa vào những kế hoạch hay khẩu hiệu mà phải hình thành được hệ thống giải pháp đủ mạnh, đủ khả thi, đủ sức thẩm thấu đến từng cộng đồng dân cư. Trước hết, phải nâng tầm tư duy về an ninh văn hóa trong toàn hệ thống chính trị ở cơ sở. Trong thời đại cạnh tranh bằng “sức mạnh mềm”, sự suy thoái văn hóa có thể kéo theo suy giảm niềm tin xã hội, đứt gãy hệ giá trị và tạo ra nguy cơ mất ổn định từ bên trong. Vì vậy, cấp ủy, chính quyền cơ sở phải xem xây dựng môi trường văn hóa và bảo đảm an ninh văn hóa là nhiệm vụ chính trị cốt lõi ngang tầm với phát triển kinh tế, xã hội.
Thứ hai, nếu chỉ dựa vào biện pháp hành chính sẽ không thể chống lại văn hóa độc hại. Điều quan trọng là phải làm cho cái đúng, cái đẹp, cái tử tế trở thành chuẩn mực phổ biến trong cộng đồng dân cư. Khi lòng yêu nước, trách nhiệm xã hội, lối sống nghĩa tình, trung thực, lòng tự trọng, khát vọng cống hiến cho quê hương, đất nước trong mỗi con người được nuôi dưỡng thường xuyên từ gia đình, nhà trường, khu dân cư thì xã hội sẽ tự hình thành sức đề kháng trước các tác động lệch chuẩn văn hóa.
Thứ ba, đẩy mạnh chuyển đổi số văn hóa ngay từ cơ sở. Mỗi xã, phường cần chủ động số hóa dữ liệu, di sản - ký ức cộng đồng; phát triển thư viện số, bảo tàng số, không gian sáng tạo và các kênh truyền thông số gần dân, sát dân. Khi mỗi địa phương trở thành một “pháo đài văn hóa số” sẽ hình thành được thế trận an ninh văn hóa vững chắc từ cơ sở, đủ sức nhận diện, ngăn chặn và đẩy lùi các sản phẩm văn hóa độc hại.
Thứ tư, muốn đẩy lùi những thông tin xấu, giả tạo, độc hại, trước hết phải làm cho những thông tin tốt, chân thật, hữu ích đủ mạnh và đủ sức lan tỏa trên không gian mạng. Muốn vậy, các xã, phường cần chủ động xây dựng lực lượng truyền thông cộng đồng, lan tỏa gương người tốt - việc tốt, lịch sử địa phương, văn hóa truyền thống, tinh thần nhân ái, khát vọng phát triển bằng các hình thức truyền thông hấp dẫn, gần gũi với cộng đồng - nhất là giới trẻ - trên các nền tảng mạng xã hội.
Thứ năm, chú trọng phát huy sức mạnh nhân dân trong bảo vệ an ninh văn hóa. Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng văn hóa mà phải trở thành chủ thể kiến tạo và bảo vệ văn hóa. Khi mỗi gia đình là một “pháo đài văn hóa”, mỗi khu dân cư là một “màng lọc giá trị văn hóa”, xã hội sẽ hình thành thế trận nhân dân mạnh và rộng khắp trên mặt trận an ninh văn hóa.
Thứ sáu, xây dựng đội ngũ cán bộ cơ sở có năng lực văn hóa và năng lực số. Nếu cán bộ xã, phường còn lúng túng trên môi trường số, thiếu kỹ năng truyền thông và nhận diện những nguy cơ đe dọa văn hóa sẽ rất khó tạo ra sức dẫn dắt, định hướng dư luận xã hội trong không gian số. Đội ngũ cán bộ cơ sở có năng lực văn hóa và năng lực số sẽ giúp chính quyền cơ sở thực hiện tốt vai trò “trung tâm điều phối giá trị văn hóa” ở cộng đồng.
Xây dựng thế trận an ninh văn hóa từ cơ sở là xây dựng năng lực tự bảo vệ của xã hội trước những biến động ngày càng phức tạp trong thời đại số ngay từ gốc. Khi mỗi xã, phường có hệ sinh thái truyền thông số lành mạnh; khi mỗi cán bộ ở cơ sở biết sử dụng nền tảng số để lan tỏa những giá trị tích cực; khi người dân được trang bị kỹ năng số, kỹ năng nhận diện thông tin xấu độc; khi dữ liệu văn hóa địa phương được số hóa và quảng bá mạnh mẽ… thì không gian mạng sẽ trở thành mặt trận chủ động để giữ vững ổn định xã hội, củng cố niềm tin vào Đảng và Nhà nước, tạo động lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
GIA HƯNG
