Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết số phận của thỏa thuận cung cấp chương trình hạt nhân dân sự cho Saudi Arabia sẽ phụ thuộc vào việc nước này bình thường hóa quan hệ với Israel, điều kiện có thể làm phức tạp hơn quá trình triển khai văn kiện.

Tổng thống Trump trong một lần đón tiếp Thủ tướng Israel Netanyahu (trái) tại Mỹ. Ảnh: AFP

Triển vọng thấp

“Thỏa thuận hạt nhân sẽ được phê duyệt, nhưng hoàn toàn phụ thuộc vào việc Saudi Arabia tham gia Hiệp định Abraham,” ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social ngày 23-7, đề cập đến loạt thỏa thuận do Mỹ làm trung gian nhằm bình thường hóa quan hệ giữa Israel và các quốc gia Arab có đa số dân theo đạo Hồi giáo.

Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt sau đó khẳng định nếu Riyadh không tham gia Hiệp định Abraham thì “thỏa thuận sẽ bị hủy”.

Những phát biểu trên làm dấy lên hoài nghi về các điều khoản của thỏa thuận hạt nhân mà hai nước ký hôm 22-7. Thỏa thuận có thời hạn 30 năm và trị giá nhiều tỉ USD này nhiều khả năng mở đường cho hoạt động làm giàu uranium trên lãnh thổ Saudi Arabia và trao cho các công ty Mỹ vai trò trung tâm trong việc phát triển cơ sở hạ tầng hạt nhân của đồng minh vùng Vịnh.

Cả ông Trump và chính quyền tiền nhiệm Joe Biden trong nhiều năm đều tích cực thúc đẩy Saudi Arabia tham gia Hiệp định Abraham. Do Saudi Arabia là cường quốc có ảnh hưởng lớn ở Trung Đông, việc tăng cường quan hệ với Israel sẽ đánh dấu bước chuyển lớn trong một khu vực từ lâu đã bị chia rẽ bởi những căng thẳng tôn giáo.

Saudi Arabia từng tiến rất gần đến việc bình thường hóa quan hệ với Israel trong khuôn khổ một thỏa thuận lớn do chính quyền ông Biden đàm phán, bao gồm một hiệp ước phòng thủ với Mỹ và hợp tác về chương trình hạt nhân dân sự. Tuy nhiên, các cuộc đàm phán đã bị gián đoạn sau khi Israel mở chiến dịch quân sự chống nhóm chiến binh người Palestine tại Dải Gaza vào tháng 10-2023.

Riyadh vẫn để ngỏ khả năng bình thường hóa quan hệ, nhưng khẳng định Tel Aviv phải cam kết một lộ trình có thời hạn và không thể đảo ngược nhằm tiến tới thành lập một nhà nước Palestine, điều mà Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu phản đối.

Trong khi giới lãnh đạo Saudi Arabia muốn nhận các bảo đảm về việc cuối cùng sẽ thành lập một nhà nước Palestine, dư luận nước này cũng có cái nhìn tiêu cực hơn đối với Israel vì chiến sự Gaza. Do vậy, bất kỳ thỏa thuận hạt nhân nào gắn với bước đột phá ngoại giao giữa Saudi Arabia và Israel đều khó đạt được.

Châm ngòi cuộc đua vũ trang hạt nhân

Saudi Arabia từ lâu muốn phát triển một chương trình hạt nhân dân sự trong bối cảnh quốc gia giàu dầu mỏ này theo đuổi mục tiêu giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Một số hãng Mỹ đưa tin rằng thỏa thuận mới sẽ cho phép Saudi Arabia làm giàu uranium trong nước, thay vì phải nhập khẩu nhiên liệu hạt nhân.

Nếu điều khoản trên chính xác, đó sẽ là sự thay đổi đáng kể trong cách Washington tiếp cận các chương trình hạt nhân dân sự ở nước ngoài. Lâu nay, Mỹ luôn phản đối việc chuyển giao công nghệ và kiến thức làm giàu uranium cho những nước chưa sở hữu năng lực này.

Làm giàu uranium không bị cấm theo Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân (NPT), mà cả Mỹ và Saudi Arabia đều tham gia. Hoạt động này cần thiết để sản xuất nhiên liệu hạt nhân, song nếu uranium được làm giàu ở cấp độ cao hơn nhiều thì cũng có thể trở thành nền tảng để chế tạo vũ khí hạt nhân.

Các tổ chức ủng hộ việc không phổ biến vũ khí hạt nhân đã chỉ trích thỏa thuận hạt nhân dân sự giữa Mỹ - Saudi Arabia. Trong đó, một số nghị sĩ Mỹ lo ngại văn kiện này có thể châm ngòi cuộc đua vũ trang hạt nhân ở Trung Đông, đặc biệt nếu nó cho phép Saudi Arabia tự làm giàu uranium trong nước.

Israel sở hữu vũ khí hạt nhân nhưng chưa từng chính thức thừa nhận và luôn phản đối việc phổ biến hạt nhân sang các nước khác trong khu vực. Văn phòng Thủ tướng Netanyahu đã hoan nghênh điều kiện mới của ông Trump khi tuyên bố rằng việc Saudi Arabia tham gia Hiệp định Abraham sẽ đánh dấu “một bước tiến lịch sử”.

HẠNH NGUYÊN 
(Theo Washington Post, Al Jazeera)