Việc quân đội Mỹ bắt đầu phong tỏa eo biển Hormuz từ ngày 13-4 theo mệnh lệnh của Tổng thống Donald Trump được cho là chiến lược gây sức ép mới của Nhà Trắng nhằm buộc Iran phải trở lại bàn đàm phán và chấp nhận các yêu sách của Washington.

Hệ thống đường ống dẫn dầu của Iran trên đảo Kharg. Ảnh: IMAGO

Tổng thống Trump tuyên bố lệnh này sẽ giúp ngăn Iran thu phí bất hợp pháp lên tới 2 triệu USD/tàu đi qua Hormuz và là điều kiện để Hải quân Mỹ bắt đầu rà phá thủy lôi tại đây. Ông Trump cũng cảnh báo sẽ tấn công bất kỳ tàu hải quân nào của Iran tiến đến gần khu vực phong tỏa của Mỹ. Khi được hỏi liệu mục tiêu của việc cản trở này là buộc Iran mở lại eo biển hay quay lại bàn đàm phán, Tổng thống Trump khẳng định "cả hai điều đó, chắc chắn và còn hơn thế nữa".

Yết hầu kinh tế của Iran

Eo biển Hormuz không chỉ quan trọng đối với vận tải hàng hải thế giới mà cả Iran. Xuất khẩu dầu mỏ và hàng hóa khác của Iran phụ thuộc vào eo biển này nhờ các “đội tàu bóng đêm” né tránh các biện pháp cấm vận quốc tế. 

Do đó, việc Mỹ phong tỏa Hormuz có thể làm giảm mạnh khả năng bốc dỡ và vận chuyển dầu thô của Iran từ cảng xuất khẩu chính, đảo Kharg ở Vịnh Ba Tư, nơi xử lý hơn 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran. Hơn 90% trong tổng kim ngạch thương mại hằng năm trị giá 110 tỉ USD của Iran đi qua vùng Vịnh Ba Tư, trong đó dầu khí tạo ra khoảng 80% thu nhập xuất khẩu và chiếm gần 24% GDP.

Như vậy, việc phong tỏa Hormuz sẽ gây thiệt hại kinh tế nặng nề cho Iran, làm giảm khoảng 280 triệu USD doanh thu xuất khẩu mỗi ngày và làm gián đoạn nhập khẩu thêm 160 triệu USD. Tổng thiệt hại ước tính khoảng 435 triệu USD mỗi ngày.

Bước đi mới của Mỹ rõ ràng sẽ gây áp lực ngay lập tức lên Iran, quốc gia đang phải đối mặt với khủng hoảng kinh tế kể từ năm 2018, khi ông Trump rút khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2015 và áp đặt các lệnh trừng phạt kinh tế trên diện rộng. Kể từ đó, đồng tiền của Iran đã giảm giá trị 40 lần. Đồng rial trên thị trường chợ đen tiếp tục rớt giá và lạm phát tăng 40% trong cuộc chiến của Mỹ và Israel chống Iran từ ngày 28-2. Giới phân tích dự báo lệnh phong tỏa Hormuz của Mỹ có thể đẩy nền kinh tế Iran lâm vào cảnh siêu lạm phát.

Bên cạnh gây áp lực kinh tế, Mỹ kỳ vọng lệnh phong tỏa có thể ngăn cản Iran tái thiết năng lực quân sự sau khi Mỹ ném bom 13.000 mục tiêu trong 40 ngày chiến dịch không kích. Nếu Washington không có kế hoạch nối lại các cuộc tấn công trên không, Tehran có thể sẽ cố gắng xây dựng lại lực lượng tên lửa và hệ thống phòng không của mình. Mỹ tin rằng Trung Quốc và một số nước khác có thể cung cấp vũ khí và nhiên liệu tên lửa cho Iran bằng đường biển.

Những dấu hỏi lớn

Mặc dù chịu tổn thất quân sự nặng nề, Iran vẫn sở hữu đủ tên lửa và máy bay không người lái để phong tỏa hiệu quả eo biển Hormuz. Bộ Tư lệnh Trung ương Khatam al-Anbiya của Iran cảnh báo nếu các cảng ở vùng biển phía Nam nước này bị đe dọa, không một cảng nào ở Vịnh Ba Tư hay Biển Oman sẽ được an toàn. Đây là thông điệp đe dọa tấn công các cơ sở hạ tầng các nước láng giềng như từng xảy ra trong cuộc chiến. 

Trong khi đó, nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel Danny Citrinowicz cảnh báo một cuộc phong tỏa thực sự sẽ khiến Mỹ đối mặt rủi ro lớn, đòi hỏi nguồn lực kéo dài và chưa chắc buộc được Iran nhượng bộ, trong khi sự ủng hộ trong nước tiếp tục suy giảm. Ngoài ra, việc Hải quân Mỹ kiểm soát tất cả các tàu hàng đi lại Hormuz nhằm đảm bảo các tàu đó không liên quan đến Iran có thể gây phản ứng mạnh từ các nước khác, bởi điều này vi phạm luật hàng hải quốc tế.

Ngoài Iran, Trung Quốc được cho sẽ chịu thiệt hại kinh tế lớn nhất nếu Hormuz bị phong tỏa khi Bắc Kinh mua từ 80-90% lượng dầu thô xuất khẩu bằng đường biển của Iran trong những năm gần đây. Nhưng cũng chính vì điều này mà ông Neil Shearing, nhà kinh tế trưởng của tập đoàn tư vấn kinh tế vĩ mô Capital Economics có trụ sở tại London, cho rằng động thái mới của Mỹ cũng có thể được thiết kế để gây áp lực buộc Bắc Kinh đóng vai trò tích cực hơn trong việc làm trung gian đàm phán hòa bình và mở lại hoàn toàn các hoạt động thương mại qua eo biển.

Hiện chưa thể dự đoán biện pháp của Mỹ có thể khiến nền kinh tế Iran nhanh chóng sụp đổ và buộc nước này ngồi vào bàn đàm phán trong thế thua cuộc hay không. Trong ngắn hạn, giới phân tích nhận định Iran có thể phần nào bù đắp thiệt hại nhờ lượng dầu đã tích trữ trên các tàu ngoài khơi. Theo Kpler, tính đến cuối tháng 3, nước này được ước tính có khoảng 154 triệu thùng dầu đang neo đậu ngoài khu vực bị ảnh hưởng bởi lệnh phong tỏa. Iran cũng có thể chuyển hướng xuất khẩu dầu qua cảng Jask nằm ngoài eo biển Hormuz. Hơn nữa, bất chấp các lệnh trừng phạt quốc tế, nền kinh tế của Iran vẫn được đa dạng hóa. Ngoài dầu khí, quốc gia 94 triệu dân này còn xuất khẩu các sản phẩm hóa dầu, sắt thép, thực phẩm và hàng ngàn loại hàng hóa khác. Ngoài đường biển, Iran cũng xuất nhập khẩu hàng hóa ra thế giới qua các hành lang kinh tế từ 7 nước láng giềng, trong đó có Pakistan, Afghanistan, Iraq và Thổ Nhĩ Kỳ.

Báo The Wall Street Journal hôm 13-4 dẫn lời một quan chức cấp cao của Mỹ cho biết nước này đã triển khai hơn 15 tàu chiến tới Trung Đông nhằm hỗ trợ việc phong tỏa eo biển Hormuz. Cụ thể,  Mỹ triển khai một tàu sân bay, một số tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường, một tàu tấn công đổ bộ cùng nhiều tàu hỗ trợ khác. 

ĐỨC TRUNG