Việt Nam có lợi thế để phát triển và xây dựng thương hiệu cây ăn trái nhiệt đới. Tuy nhiên, cách làm nhỏ lẻ và không tuân thủ thị trường nên trái cây của nhà vườn vẫn lận đận trên sân nhà, khó thâm nhập vào thị trường khó tính. An toàn về chất lượng, sản xuất với sản lượng lớn... là vấn đề sống còn đối với trái cây Việt Nam…

Hội thảo Quốc tế “Trái cây Việt Nam – Cơ hội và thách thức trong hội nhập kinh tế quốc tế” diễn ra tại tỉnh Tiền Giang vào ngày 20-4 đã thu hút đông đảo các diễn giả là các nhà khoa học, chuyên gia trong và ngoài nước nhằm tìm hướng đi mới cho trái cây Việt Nam.

LỢI THẾ LỚN NHƯNG...

Nói về thị trường trái cây nhiệt đới, các chuyên gia tỏ ra rất lạc quan với các loại trái cây hiện có ở Việt Nam. Ông John Hey, Tổng biên tập Tạp chí Trái cây Châu Á - ASIA Fruit, cho biết: “Khi bưởi Năm Roi mới thâm nhập vào thị trường Đức và Tây Âu, giá gấp 5 lần so với bưởi Trung Quốc và một số nước khác. Trước đó, Trung Quốc đã chiếm lĩnh thị trường này đối với mặt hàng bưởi rất lâu nhưng phải chia thị phần lại với bưởi Việt Nam. Đến nay, bưởi Năm Roi vẫn là loại trái cây ưa chuộng vì chất lượng tốt hơn bưởi khác. Đặc biệt là mẫu mã, bao bì sử dụng túi rút rất tiện lợi và bắt mắt. Ở Việt Nam, vẫn còn nhiều loại trái cây đặc sản có thể xuất khẩu tốt như bưởi Năm Roi...”. Giống cây trồng trong nước hiện rất phong phú, tập trung nhiều ở phía Nam, nhất là ĐBSCL. Trong đó, có nhiều giống cây đặc sản bản địa ngon không thua kém trái cây cùng loại ở Thái Lan như: xoài cát Hòa Lộc, xoài cát chu, sầu riêng Chín Hóa và Ri- 6, bưởi da xanh, nhãn xuồng cơm vàng, chôm chôm nhãn, sapo lồng mức, sapo Mehico, thanh long, đu đủ Đài Loan tím, chuối cau, măng cụt, khóm, quýt đường, cam sành, vú sữa... Đặc biệt, có một số giống chỉ có ở Việt Nam là vú sữa trắng, vú sữa tím, sơ ri. Một số loại cho trái quanh năm, như: xoài, sầu riêng, thanh long, nhãn tiêu da bò, mãng cầu ta, bưởi. Đó là những lợi thế để xuất khẩu trái cây nhiệt đới.

Các gian hàng trưng bày tại Festival Trái cây Việt Nam lần thứ I năm 2010.

Tuy nhiên, hai thị trường được đánh giá rất tiềm năng là châu Âu và Mỹ nhưng trái cây Việt Nam lại chưa được biết đến. Nguyên nhân chính là do trái cây Việt Nam chưa có thương hiệu lớn, phần lớn được xuất khẩu dưới nhiều thương hiệu khác nhau, qua nhiều trung gian. Đến nay, chỉ mới có thanh long được xuất trực tiếp sang Mỹ. Trong hai năm đầu xuất khẩu (2008-2009), sản lượng đạt 100 tấn thanh long/năm. Trong ba tháng đầu năm 2010, sản lượng xuất khẩu thanh long sang Mỹ đạt bằng cả năm 2009 và dự báo tăng gấp 6 lần trong năm 2010. Hiện giá thanh long tại các siêu thị Mỹ là 11 USD/kg, tại Nhật là 23 USD/kg. Khách hàng chủ yếu của loại trái này là người Mỹ gốc Á. Theo các chuyên gia, nếu quảng bá tốt trên đất Mỹ, sản lượng xuất khẩu thanh long sẽ tăng mạnh trong thời gian tới.

NGUYÊN TẮC “CON VOI CHỈ YÊU CON VOI”

Đó là cách nói về làm ăn của các nhà bán lẻ trên thế giới. Đây là những tập đoàn hoạt động theo chuỗi. Họ có luật riêng, dựa trên nguyên tắc “con voi chỉ yêu con voi”. Theo giải thích của ông John Hey, châu Âu là thị trường khó tính nên hàng hóa phải đảm bảo chất lượng ổn định và đồng đều. Chính vì vậy, các nhà bán lẻ luôn đặt những tiêu chí cao đối với nhà cung cấp hàng hóa về an toàn vệ sinh thực phẩm và khả năng cung cấp số lượng lớn theo yêu cầu. Hiện nay, người tiêu dùng đặt nặng vấn đề dư lượng hóa chất, vùng sản xuất an toàn, không gây ô nhiễm, tác hại đến nông dân, không sử dụng lao động trẻ em... mà họ gọi nôm chuẩn mực về an toàn và đạo đức.

Thực tế cho thấy, khi ứng dụng một số quy trình quản lý chất lượng trái cây, tiêu chuẩn GlobalGAP, trái cây Việt Nam đã có một bước tiến dài. Nhà vườn thanh long Bình Thuận đã đạt chứng nhận EUREPGAP, GlobalGAP, VietGAP, một nhà đóng gói thanh long Bình Thuận đã đạt Tiêu chuẩn BRC (tiêu chuẩn thực phẩm toàn cầu). Nhà vườn trồng vú sữa Tiền Giang đã được giấy chứng nhận EUREPGAP. Khóm Tiền Giang đã đạt tiêu chuẩn VietGAP. Chôm chôm Bến Tre đạt tiêu chuẩn GlobalGAP. Vú sữa Lò Rèn-Vĩnh Kim và xoài cát Hòa Lộc cùng của Tiền Giang đã được xuất sang thị trường khó tính nhờ thực hiện các quy định của thị trường.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia và nhà khoa học nhận định, Global GAP chỉ mới là điều kiện tối thiểu để trái cây Việt Nam xâm nhập vào thị trường một số nước khó tính. Về lâu dài, nhà vườn phải liên kết thành tổ hợp tác sản xuất, mô hình hợp tác xã... hình thành vùng chuyên canh cây ăn trái với quy mô lớn, chất lượng đồng đều và đáp ứng được các quy định của thị trường nhập khẩu và gắn kết sản xuất với tiêu thụ. Trong những năm qua, liên kết giữa nhà vườn và doanh nghiệp từng bước được hình thành và phát triển như: Metro hỗ trợ hợp tác xã thanh long Chợ Gạo (Tiền Giang) đạt chứng nhận GAP và xây dựng nhà đóng gói; Metro và tổ chức GTZ (Tổ chức Hợp tác Kỹ thuật Đức) hỗ trợ hợp tác xã bưởi Năm Roi Mỹ Hòa (Vĩnh Long) thực hiện EUREPGAP; Công ty Syngenta hỗ trợ Tổ hợp tác Mỹ Xương (Đồng Tháp) xây dựng chuỗi giá trị sản phẩm cho xoài cát Hòa Lộc; Trung tâm Nghiên cứu phát triển cây thanh long Bình Thuận được sự hỗ trợ của dự án quốc tế (Ausaid, Hort Research, Sofri) đã xây dựng và đạt chứng nhận EUREPGAP cho cây thanh long của Công ty Hoàng Hậu, HTX thanh long Hàm Minh; Công ty Dona Techno đã ký hợp đồng với nông dân trồng hơn 450 ha sầu riêng và xây dựng hệ thống kho lạnh có thể bảo quản và luân chuyển trái cây 300 tấn/ngày, xây dựng 3 trung tâm giống ở các tỉnh Đồng Nai, Lâm Đồng, Đắk Lắk.

Theo thống kê của Bộ NN&PTNT và Bộ Công thương, hàng rau quả xuất khẩu Việt Nam hiện đã có mặt tại 50 quốc gia và vùng lãnh thổ. Năm 2001, xuất khẩu rau quả đạt giá trị cao với 344,3 triệu USD. Nhưng lại sụt giảm chỉ còn 221,2 triệu USD vào năm 2002, giảm 36% so năm 2001 và tiếp tục giảm mạnh trong năm 2003, chỉ còn 151,5 triệu USD, giảm 31% so năm 2002 và giảm 56% so năm 2001. Đến năm 2003, giá trị xuất khẩu rau quả mới tăng trở lại và đến năm 2009 đạt mức 437 triệu USD. Các loại quả được xuất khẩu phổ  biến là: dứa, thanh long, chuối, chôm chôm, nhãn, vải, xoài, măng cụt, sầu riêng Trong số này, thanh long là trái cây chủ lực với kim ngạch xuất khẩu vào năm 2005 đạt 10,43 triệu USD, năm 2006 đạt 13,58 triệu USD, năm 2007 đạt 17,177 triệu USD, năm 2008 đạt 16,630 triệu USD, năm 2009 đạt 15,286 triệu USD. Thị trường quan trọng đối với việc xuất khẩu thanh long Bình Thuận là các nước Đông Nam Á và Trung Quốc, chiếm hơn 90% sản lượng. Kế hoạch của Bộ NN&PTNT sẽ tiếp tục đưa nhãn, vải, chôm chôm vào thị trường Mỹ trong năm 2010; đưa vú sữa, xoài thâm nhập thị trường Mỹ vào năm 2012 và Nhật vào năm 2014. Gần đây, có vú sữa Lò Rèn và xoài cát Hòa Lộc của Tiền Giang đã được xuất khẩu sang Nhật...

Tiến sĩ Nguyễn Minh Châu, Viện trưởng Viện Nghiên cứu cây ăn quả miền Nam, cho biết: Nhà nước có vai trò quan trọng trong việc thay đổi tập quán sản xuất của nông dân, nâng cao chất lượng trái cây đáp ứng nhu cầu thị trường. Mỗi vùng miền phải quy hoạch vùng chuyên canh cây ăn trái đặc trưng, phù hợp với thổ nhưỡng, khí hậu và thị trường. Đối với Dự án phát triển vùng chuyên canh trái cây đặc sản phải có những hỗ trợ giá cây giống, tập huấn kỹ thuật trồng, chăm sóc, thu hoạch theo tiêu chuẩn. Bên cạnh đó, nên thành lập Liên hiệp Hợp tác xã để theo dõi việc buôn bán và xuất khẩu, làm đầu mối liên hệ và giám sát chất lượng, giá bán... Nhà vườn phải nhanh chóng thích ứng với quy trình sản xuất mới. Trước hết là cải tạo vườn tạp, chặt bỏ cây đã nhiễm bệnh, trồng cây sạch bệnh, sản xuất trái cây theo quy trình an toàn và liên kết đầu ra. Về phía các bộ ngành, phải nhanh chóng ký Hiệp định kiểm dịch thực vật với Mỹ, Nhật, Úc,... để có visa xuất đi các nước này; thay đổi cách cung cấp thông tin sản xuất, thị trường; hỗ trợ qua chính sách để tư nhân đầu tư nhà đóng thùng trái cây ở ĐBSCL như nhà đóng gói như Bình Thuận. Đồng thời, quảng bá lớn trái cây ở các thị trường đã được xác định là mục tiêu tại Quảng Tây, Vân Nam, Côn Minh, Nhật, Mỹ, Úc...

Bài, ảnh: T.Nguyễn