Đề án phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030 (gọi tắt Đề án) sau 2 năm triển khai thực hiện đã khẳng định hiệu quả, mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho nông dân. Phát huy kết quả đạt được, các địa phương trong vùng đang tích cực nhân rộng mô hình, cách làm hay nhằm đẩy mạnh mở rộng vùng sản xuất lúa; đồng thời phối hợp với các bộ, ngành cùng tháo gỡ khó khăn, tạo thuận lợi cho nông dân, doanh nghiệp tham gia Đề án.

Khẳng định hiệu quả

Qua 2 năm triển khai, Đề án khẳng định tính đúng đắn, cần thiết và bước đầu mang lại những kết quả rất đáng ghi nhận trong việc chuyển đổi nền nông nghiệp theo hướng hiện đại, bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu (BĐKH). Đề án đã được các tổ chức quốc tế, các đối tác quan tâm, đồng hành, hỗ trợ về kỹ thuật, tín dụng và phát triển thị trường. Các doanh nghiệp, hợp tác xã (HTX) và bà con nông dân chú trọng hơn đến liên kết sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm, chuyển đổi sang quy trình canh tác bền vững. Từ đó đã hình thành các mô hình tổ chức sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp và chuỗi giá trị với 1.129 HTX, tổ hợp tác và hơn 200 doanh nghiệp, tổ chức tham gia.

Thu hoạch lúa tại mô hình sản xuất lúa chất lượng cao và phát thải thấp theo Đề án ở xã Đại Ngãi, TP Cần Thơ.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT), diện tích canh tác vùng chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp đã đạt 354.839ha, đạt 197% so với mục tiêu kế hoạch của giai đoạn đầu của Đề án (sau 2 năm thực hiện). Tư duy sản xuất của nông dân dần thay đổi theo hướng tăng giá trị, giảm phát thải và bảo vệ môi trường. Các quy trình canh tác bền vững như quản lý nước tưới tiên tiến, sử dụng phân bón hợp lý, xử lý rơm rạ được áp dụng ngày càng rộng rãi. Tại các mô hình thí điểm do Bộ NN&MT tổ chức hướng dẫn thực hiện đã đạt nhiều kết quả ấn tượng, với lượng giống gieo sạ giảm khoảng 45%, phân bón giảm 30%, giảm 2-3 lần phun thuốc bảo vệ thực vật. Đồng thời, giảm 20% lượng nước tưới qua việc rút nước 2-3 lần/vụ, giảm khoảng 40% chi phí sản xuất và giúp giảm lượng phát thải 3-4 tấn CO2/ha/vụ. Năng suất lúa tăng khoảng 12%, lợi nhuận nông dân tăng trung bình 6 triệu đồng/ha/vụ.

TP Cần Thơ đã đăng ký diện tích lúa tham gia Đề án đến năm 2030 đạt trên 170.800ha, với 171 tổ hợp tác và HTX tham gia, trong đó diện tích thực hiện đến năm 2025 đạt trên 104.000ha. Theo ông Ngô Thái Chân, Giám đốc Sở NN&MT TP Cần Thơ, Cần Thơ xác định Đề án là nhiệm vụ trọng tâm trong việc tái cơ cấu ngành lúa gạo theo hướng xanh và bền vững. Sau 2 năm triển khai đã tạo chuyển biến tích cực trong tổ chức sản xuất, nâng cao hiệu quả kinh tế và góp phần giảm phát thải khí nhà kính. 100% diện tích trong vùng thực hiện Đề án đều sử dụng giống lúa chất lượng cao, giảm 30-50% lượng giống gieo sạ, giảm 30% lượng phân đạm và giảm 2-3 lần phun thuốc bảo vệ thực vật. Kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ được áp dụng đồng bộ, các mô hình thí điểm cho thấy năng suất tăng 0,3-0,7 tấn/ha, chi phí giảm bình quân 1,1 triệu đồng/ha, lợi nhuận của người nông dân tăng 6,6-36,7%, giảm phát thải từ 6-12 tấn CO2/ha. Lợi ích của việc tham gia Đề án là rất lớn và rất thiết thực với người nông dân.

Quan tâm tháo gỡ khó khăn

Đạt được nhiều kết quả tích cực ban đầu nhưng quá trình triển khai thực hiện Đề án vẫn còn gặp nhiều khó khăn, thách thức. Do vậy, cùng với việc tiếp tục phát huy các mô hình, giải pháp và cách làm hay, Bộ NN&MT cùng với cơ quan chức năng ở Trung ương và địa phương đã quan tâm tháo gỡ khó khăn. Chú ý đẩy mạnh thông tin, tuyên truyền, nâng cao nhận thức, hành động của nông dân và các bên có liên quan. Đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất và đào tạo, nâng cao trình độ, khả năng tiếp cận khoa học công nghệ cho nông dân và các HTX. Khuyến khích, thúc đẩy nông dân, HTX và doanh nghiệp tăng cường liên kết chuỗi giá trị...

Ông Trương Cảnh Tuyên, Chủ tịch UBND TP Cần Thơ, cho biết: Bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình thực hiện Đề án vẫn còn một số khó khăn, hạn chế về hạ tầng thủy lợi, cơ giới hóa, năng lực quản trị HTX và khả năng tiếp cận nguồn tín dụng xanh. Trong giai đoạn 2026-2030, thành phố tiếp tục hoàn thiện quy hoạch vùng sản xuất tập trung, mở rộng diện tích áp dụng quy trình kỹ thuật phát thải thấp. Củng cố HTX, tăng cường liên kết chuỗi và đầu tư hạ tầng phục vụ sản xuất. TP Cần Thơ cam kết tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Bộ NN&MT, các bộ, ngành Trung ương, các tổ chức quốc tế và cộng đồng doanh nghiệp để triển khai hiệu quả Đề án. Quyết tâm xây dựng ngành hàng lúa gạo theo hướng hiện đại, bền vững, thích ứng với BĐKH, đóng góp tích cực vào mục tiêu tăng trưởng xanh quốc gia.

Năm 2025, tỉnh An Giang đã tổ chức triển khai Đề án với diện tích trên 150.150ha, đạt nhiều kết quả tích cực, tỉnh đang tiếp tục đẩy mạnh thực hiện và cam kết sẵn sàng triển khai 183.000ha trong năm 2026. Tỉnh đã quy hoạch, phê duyệt vùng sản xuất lúa chất lượng cao, xác định rõ vùng, địa điểm sản xuất. Theo ông Lê Hữu Toàn, Giám đốc Sở NN&MT tỉnh An Giang, để thực hiện tốt Đề án, tỉnh quan tâm xây dựng các hợp phần có liên quan để triển khai, đặc biệt là hợp phần về đầu tư để hỗ trợ các HTX. Đồng thời, đẩy mạnh tập huấn, chuyển giao khoa học kỹ thuật cho nông dân, các HTX. Kiến nghị Bộ NN&MT và các cấp thẩm quyền ở Trung ương sớm thực hiện Dự án đầu tư cơ sở hạ tầng và kỹ thuật hỗ trợ thực hiện Đề án. Quan tâm xây dựng, quảng bá thương hiệu gạo xanh và phát thải thấp gắn với phát triển xuất khẩu.

Bài, ảnh: KHÁNH TRUNG