Trong cuộc hội đàm với Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 14-5, Chủ tịch Trung Quốc một lần nữa nhắc đến “bẫy Thucydides” trong lịch sử cổ đại Hy Lạp, qua đó cảnh báo “tình thế cực kỳ nguy hiểm” có thể dẫn đến xung đột giữa một cường quốc đang lên và một cường quốc thống trị.

Chủ tịch Tập (trái) và Tổng thống Trump thăm quần thể cung điện cổ Trung Nam Hải tại Bắc Kinh ngày 15-5. Ảnh: Reuters

Chủ tịch Tập đã đề cập đến “bẫy Thucydides” trong chuyến thăm Mỹ năm 2015, dưới thời Tổng thống Barack Obama. Khái niệm này được giáo sư - nhà lý thuyết quan hệ quốc tế Graham Allison thuộc Trường Kennedy của Đại học Harvard nêu ra trong cuốn sách nghiên cứu đầu những năm 2010. Công trình nói về việc một cuộc chiến tranh ở Hy Lạp vào thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên đã định hình cách thức lịch sử diễn ra giữa các cường quốc khác nhau như thế nào. Cuốn sách dẫn chứng 16 cặp đối thủ từng đối diện với “bẫy Thucydides” và trong đó có tới 12 cặp lao vào cuộc chiến. 

Cuốn sách của giáo sư Allison dựa trên tác phẩm kinh điển của nhà sử học - vị tướng ở Athens viết cuộc chiến tranh Peloponnesus lần thứ hai không thể tránh khỏi giữa hai khối liên minh do Athens và Sparta dẫn dắt. Thời đó, Athens là một thế lực đang trỗi dậy và Sparta là một thực thể cầm quyền hùng mạnh.

Ý đồ của ông Tập

Ryan Swan, chuyên gia về quan hệ Mỹ - Trung tại Trung tâm Nghiên cứu Xung đột Quốc tế Bonn (Đức), nhận định việc ông Tập nhắc tới thuật ngữ “bẫy Thucydides” là một phần trong nỗ lực ngoại giao rộng lớn hơn của Bắc Kinh nhằm xây dựng hình ảnh một “cường quốc có trách nhiệm”, có thể chung sống hòa bình với Mỹ.

Theo ông Swan, Trung Quốc không xem “bẫy Thucydides” là mô hình dự báo mang tính tất yếu như cách một số học giả phương Tây từng diễn giải, mà coi đó là nguy cơ hoàn toàn có thể và cần phải tránh.

Giới quan sát nhìn chung đánh giá việc Chủ tịch Tập nêu bật khái niệm “bẫy Thucydides” phản ánh nỗ lực của Bắc Kinh muốn cùng Washington tái định hình quan hệ song phương vốn nhiều biến động thời gian qua, hướng tới một trạng thái mà cạnh tranh và hợp tác đều được kiểm soát chặt chẽ, dễ dự báo hơn.

Thực tế, ông Tập đặt ra câu hỏi gợi mở tương lai mới cho quan hệ Mỹ - Trung là: liệu ​​Trung Quốc và Mỹ có thể vượt qua cái gọi là “bẫy Thucydides” và tiên phong trong một mô hình mới về quan hệ giữa các cường quốc hay không?; liệu hai nước có thể chung tay giải quyết các thách thức toàn cầu và tạo thêm ổn định cho thế giới?; liệu Mỹ - Trung có thể mang lại hạnh phúc cho nhân dân hai nước, cho tương lai, vận mệnh của nhân loại, và cùng nhau tạo nên một tương lai tươi sáng cho quan hệ song phương?

Ông Tập giải thích đây là những câu hỏi của lịch sử, câu hỏi của thế giới và câu hỏi của nhân dân hai nước. “Đây cũng là những câu trả lời của thời đại mà ngài và tôi, với tư cách là lãnh đạo của các cường quốc, cần cùng nhau trả lời”, Chủ tịch Tập nói với Tổng thống Trump.

Mô hình quan hệ mới

Sau cuộc hội đàm, ông Tập cho biết hai nhà lãnh đạo Mỹ - Trung đã nhất trí lấy “mối quan hệ chiến lược ổn định mang tính xây dựng” làm định hướng mới cho quan hệ Mỹ - Trung trong 3 năm tới và cả giai đoạn tiếp theo. “Mối quan hệ chiến lược ổn định mang tính xây dựng” được cho là một khái niệm mới về mô hình quan hệ giữa hai nước.

Nhà lãnh đạo Trung Quốc nhấn mạnh “sự ổn định chiến lược mang tính xây dựng” trước hết phải dựa trên hợp tác, trong khi cạnh tranh cần được điều tiết hợp lý, bất đồng có thể kiểm soát và hòa bình phải mang tính dự báo. Ông Tập đồng thời khẳng định đây “không chỉ là một khẩu hiệu”, mà cần được hiện thực hóa bằng những hành động cụ thể và cùng hướng tới mục tiêu chung từ cả hai phía.

Về phần mình, Tổng thống Trump hy vọng hai nước sẽ có “một tương lai tuyệt vời cùng nhau”. Trong bài đăng trên mạng xã hội Truth Social sau cuộc hội đàm và buổi quốc yến, ông Trump cũng tin rằng “mối quan hệ Mỹ - Trung sẽ mạnh mẽ và tốt đẹp hơn bao giờ hết”.

Tuy nhiên, ông Trump lại có diễn giải khác về “bẫy Thucydides”. Ông Trump cho rằng Chủ tịch Tập rất khéo léo ám chỉ rằng Mỹ có lẽ đang là một quốc gia suy yếu nhưng nhận định này  không nhằm vào Mỹ dưới thời ông, mà là thời người tiền nhiệm Joe Biden. Giờ đây, ông Trump cho rằng nước này đã trở lại mạnh mẽ nhất thế giới qua hàng loạt thành tựu kinh tế và hành động quân sự chỉ sau 16 tháng cầm quyền của ông.

KIẾN HÒA