Xuất khẩu gạo đang có nhiều thuận lợi. Ảnh: dvt.vn

Sự kiện Thái Lan thực hiện chính sách hỗ trợ nông dân mua gạo với giá cao hơn thị trường bắt đầu từ hôm 7-10. Với chính sách này, giá gạo xuất khẩu của Thái Lan thời gian tới sẽ bị đẩy lên dẫn tới giảm khả năng cạnh tranh. Phó Thủ tướng Thái Lan Kittiratt Na-Ranong cũng đã tuyên bố chính phủ nước này sẵn sàng từ bỏ vị trí xuất khẩu gạo số 1 thế giới để nâng giá và tăng lợi tức cho nông dân. Các yếu tố thị trường mới phát sinh này đang được xem là cơ hội tốt để Việt Nam trở thành nhà xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới.

Nhật báo Bưu điện Bangkok dẫn lời cựu Phó Thủ tướng và nguyên là Bộ trưởng Tài chính Thái Lan Pridiyathorn Devakula nhận định chính sách thu mua lúa gạo với giá cao hơn mức giá trên thị trường của Thủ tướng Yingluck Shinawatra dẫn tới khả năng Thái Lan sẽ gặp nhiều khó khăn trong xuất khẩu. Việt Nam có thể sẽ vượt Thái Lan lần đầu tiên trở thành nước xuất khẩu số một thế giới vào năm 2012.

Cụ thể, chính phủ Thái Lan dự định triển khai kế hoạch thu mua lúa gạo thông thường với giá khoảng 15.000 baht (500 USD)/tấn và lúa Hương nhài với giá 20.000 baht (667 USD)/tấn. Mức giá này cao hơn khoảng 5.000 baht mỗi tấn so với giá thị trường vào thời điểm hiện tại. Theo kế hoạch, lúa gạo sẽ được coi như là vật tín chấp để ứng vay tiền của Ngân hàng quốc doanh Nông nghiệp và các Hợp tác xã Nông nghiệp (BAAC) thu mua lúa gạo của nông dân. Nếu giá lúa gạo cao hơn mức giá cam kết thì nông dân và nhà thu mua có thể bán ra thị trường và hưởng lợi sau khi trả hết số tiền vay mượn. Còn nếu giá lúa gạo thấp hơn mức giá cam kết của chính phủ thì BAAC sẽ đứng ra thu mua, rồi trữ trong kho của nhà nước và bán đấu giá cho các công ty xay xát hay xuất khẩu.

Chính phủ Thái Lan còn phải xây thêm hoặc thuê nhiều kho trữ gạo mới và như vậy sẽ đẩy chi phí tăng lên. Khi chính phủ giải phóng lượng gạo lưu trữ trong kho ra bán thì giá lúa gạo trên thị trường quốc tế sẽ sụt giảm, dẫn tới khả năng bị thua lỗ nhiều hơn. Ngoài nguy cơ đánh mất vị thế nước xuất khẩu gạo nhiều nhất thế giới, chính sách mới cũng sẽ làm giá gạo trong nước tăng 25%.

Thái Lan và Việt Nam hiện nắm giữ 30% và 20% thị phần gạo trên thế giới. Số liệu thống kê cho thấy Thái Lan sẽ xuất khẩu trên 10 triệu tấn gạo năm nay, so với 9,05 triệu tấn gạo năm 2010. Trong khi đó, tính đến hết tháng 9, tổng lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam đạt 5,878 triệu tấn và dự báo đạt khoảng 7,5 triệu tấn trong năm nay. Hiện Việt Nam được xem như là ứng viên tiềm năng nhất cho vị trí xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới.

Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội, Việt Nam còn nhiều việc phải làm. Hiệp hội lương thực Việt Nam (VFA) cho rằng xu hướng sắp tới không dễ dự báo do các yếu tố tích cực và tiêu cực đan xen vào nhau, nhưng chắc chắn sẽ biến động rất mạnh và có rủi ro. Chính sách thế chấp gạo của Thái Lan cũng tác động lên giá gạo Việt Nam. Theo tin từ VFA, giá lúa gạo trong nước tiếp tục tăng, mức tăng từ 100 - 200 đồng/kg trong tuần qua so với tuần trước đó. Cụ thể, giá lúa khô loại thường dao động từ 6.800 - 6.900 đồng/kg, lúa dài khoảng 7.000 - 7.100 đồng/kg.

Một số chuyên gia còn cho rằng Việt Nam thiếu sự chuẩn bị chính sách vĩ mô đối với việc xuất khẩu gạo trong thời gian tới. Trên thực tế, Việt Nam chưa có chiến lược kinh doanh xuất khẩu đối với mặt hàng gạo. Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn mới chỉ có chiến lược an ninh lương thực tập trung vào đảm bảo cân đối giữa sản xuất và tiêu thụ chứ chưa tính đến triển vọng xuất khẩu. Bộ Công Thương mặc dù đã có các đề án xuất khẩu các mặt hàng trọng điểm, nhưng các yếu tố về thị trường quốc tế, đối thủ cạnh tranh, năng lực của doanh nghiệp ngành lúa gạo lại chưa được xem xét một cách đầy đủ.

Cơ hội đã mở nhưng vấn đề còn lại là các ngành chức năng cùng với các doanh nghiệp xuất khẩu gạo cần xác định Việt Nam sẽ tập trung vào phân khúc thị trường nào và làm thế nào để thực hiện mục tiêu đó.

N. MINH