TRÍ VĂN (Tổng hợp)

“Chiến dịch quân sự đặc biệt” do Nga phát động tại Ukraine dẫn tới xáo trộn địa chính trị Á - Âu chưa từng có và Trung Á trở thành nơi thử nghiệm cho những thay đổi chiến lược mới cũng như nơi tranh giành ảnh hưởng của các cường quốc bên ngoài.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình (giữa) cùng lãnh đạo 5 quốc gia Trung Á tại hội nghị thượng đỉnh hôm 19-5 ở thành phố Tây An. Ảnh: Reuters

Trong bối cảnh chiến sự nổ ra ở Ukraine, hình ảnh của Nga ở Trung Á xấu đi đáng kể nhưng sẽ là sai lầm nếu cho rằng ảnh hưởng của Mát-xcơ-va tại khu vực đã lụi tàn. Nga vẫn là đối tác kinh tế và an ninh quan trọng của khu vực. Ước tính cho thấy, kim ngạch thương mại giữa Nga và Trung Á hồi năm ngoái tăng 20%, trong khi thị trường lao động xứ bạch dương tiếp nhận hàng triệu công nhân Trung Á; lượng kiều hối từ Nga chiếm hơn 30% GDP ở Tajikistan và Kyrgyzstan.

Đáng chú ý, Kazakhstan, Kyrgyzstan và Tajikistan là nơi đặt các căn cứ quân sự của Nga, đồng thời phụ thuộc vào “chiếc ô an ninh” của nước này khi là thành viên Tổ chức Hiệp ước An ninh Tập thể (CSTO) do Nga đứng đầu. Riêng Kazakhstan còn yêu cầu CSTO triển khai “chiến dịch gìn giữ hòa bình” để giải quyết các cuộc đụng độ hồi tháng 1-2022. Ảnh hưởng của Nga tại khu vực được thể hiện một cách rõ ràng khi cả 5 nhà lãnh đạo Trung Á đã bay tới thủ đô Mát-xcơ-va để tham dự Lễ duyệt binh Ngày Chiến thắng (9-5), đánh dấu tròn 78 năm Đức Quốc xã đầu hàng Liên Xô trong Chiến tranh thế giới thứ hai.

Song, xung đột tại Ukraine đã cho phép Trung Quốc tiến sâu hơn vào Trung Á, nhưng Bắc Kinh dường như rất thận trọng để không giẫm lên chân Mát-xcơ-va, bởi ngoài mối quan hệ đối tác “không giới hạn” Trung - Nga được chính thức tuyên bố hồi tháng 2 năm ngoái, Bắc Kinh và Mát-xcơ-va còn là những trụ cột chính của Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO).

Sáng kiến “Vành đai, Con đường (BRI)” của Trung Quốc đã tài trợ hàng loạt dự án tại khu vực. Bất chấp những lo ngại về độ tin cậy cũng như những tranh cãi xung quanh các siêu dự án hàng đầu của Bắc Kinh trên khắp thế giới, tuyến đường sắt Trung Quốc - Kyrgyzstan - Uzbekistan cũng như Tuyến D của Đường ống dẫn khí đốt Trung Á - Trung Quốc là bằng chứng cho thấy BRI vẫn tồn tại và phát triển tốt trong khu vực. Không những vậy, Hội nghị thượng đỉnh Trung Quốc - Trung Á hồi trung tuần tháng 5 vừa qua tại thành phố Tây An (Thiểm Tây) rõ ràng chứng minh ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc ở Trung Á.

Trung Quốc hiện là đối tác thương mại lớn nhất của Trung Á. Năm 2022, kim ngạch thương mại giữa Trung Quốc và các nước trong khu vực đạt kỷ lục hơn 70 tỉ USD. Vốn đầu tư trực tiếp (FDI) của Trung Quốc vào các nước Trung Á đến cuối năm 2022 lên tới gần 15 tỉ USD. 

Mặt khác, Trung Quốc còn tăng cường hợp tác với các lực lượng vũ trang, các cơ quan quân sự, tình báo Trung Á. Để bảo vệ các dự án đầu tư tại Kyrgyzstan, Trung Quốc đã triển khai các công ty an ninh tư nhân tới nước này. Đáng chú ý, các đơn vị cảnh sát bán quân sự của Trung Quốc đang hỗ trợ kiểm soát biên giới giữa Tajikistan với Afghanistan.

Mắc kẹt trong sự cạnh tranh giữa Nga và Trung Quốc, các nước Trung Á muốn đa dạng hóa các đối tác quốc tế để tăng sức nặng mặc cả và Liên minh châu Âu (EU) là một lựa chọn. Năm 2022, kim ngạch thương mại giữa EU và Trung Á ước đạt 52 tỉ USD, trong khi khối gồm 27 quốc gia thành viên này chiếm hơn 42% trong tổng số vốn FDI ở khu vực, nhiều hơn rất nhiều so với tỷ lệ 14,2% của Mỹ, 6% của Nga và 3,7% của Trung Quốc. Ngoài ra, EU còn bắt đầu thúc đẩy các dự án thuộc sáng kiến “Cửa ngõ toàn cầu” để kết nối Trung Á với châu Âu.

Song, giới phân tích cho rằng Trung Á sẽ không trở thành chiến trường địa chính trị giữa EU và Trung Quốc, bởi hai bên hiện có những bất đồng lớn hơn trên các mặt trận khác, liên quan đến người Duy Ngô Nhĩ hay vấn đề Đài Loan. Mặt khác, EU còn phải tập trung đối phó Nga tại Ukraine.