NXB Tổng hợp TP Hồ Chí Minh vừa ra mắt tập 4 - cũng là tập mới nhất của "Tổng tập Văn học Dân gian Nam Bộ". Tập 4 có chủ đề "Tuồng tích sân khấu và diễn xướng dân gian Nam Bộ" gồm 2 quyển: "Các hình thức diễn xướng tổng hợp; Hát Bóng rỗi & chặp tuồng Địa - Nàng; Tuồng lễ thức Công giáo" và "Thơ tuồng; Tuồng trong chay ngoài bội".  

Khái quát về "Tổng tập Văn học Dân gian Nam Bộ"

Theo NXB Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, bộ sách gồm có 7 tập, mỗi tập bao gồm nhiều quyển, hiện tại có 4 tập đã hoàn thành là "Truyện kể dân gian Nam Bộ" (tập 1), "Ca dao Dân ca Nam Bộ (tập 2); "Vè Nam Bộ" (tập 3) và vừa xuất bản là "Tuồng tích sân khấu và diễn xướng dân gian Nam Bộ". Còn 3 tập đang thực hiện và sẽ ra mắt là "Tục ngữ, Đồng dao và Câu đố" (tập 5); "Thơ, Vè lục tỉnh Nam Kỳ" (tập 6) và "Truyện thơ (tập 7). Đây là công trình được các tác giả sưu tầm, hệ thống và theo đuổi liên tục hơn nửa đời người. Bộ sách này không chỉ sưu tập các thể tài văn học dân gian ở Nam Bộ; mà còn có những tiểu luận, khảo cứu về nguồn gốc, nội dung cùng đặc điểm và tính chất của từng thể loại.

Tập 1 "Truyện kể dân gian Nam Bộ" gồm 4 quyển: "Sự tích thần kỳ và hoang đường; cổ tích", "Truyền thuyết địa danh và thôn xã; Truyền thuyết và giai thoại về thú dữ; Truyền thuyết lịch sử thời Chúa Nguyễn, Tây Sơn và nhà Nguyễn; Truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa chống Pháp; Truyền thuyết về Chư Tăng và các Ông Đạo", "Giai thoại văn nghệ; Cố sự thời thuộc địa" và "Truyện ngụ ngôn; Truyện cười; Truyện Trạng". Qua đó cho thấy đặc điểm quan trọng của kho tàng truyện kể dân gian Nam Bộ là gắn bó với những cố sự và giai thoại lịch sử của vùng đất này từ buổi đầu khai hoang; về những chặng đường lịch sử của cha ông đã lao động tạo lập thôn làng và chiến đấu bảo vệ quê hương. Đồng thời, bao gồm một khối lượng lớn các truyện cười dân gian thịnh hành và chùm truyện của hơn 10 ông Trạng.

Tập 2 "Ca dao Dân ca Nam Bộ" gồm 4 quyển "Khái quát về kho tàng Ca dao Dân ca Nam Bộ; Ca dao Nam Bộ; Ca dao Đông Nam Bộ", "Ca dao Đồng Tháp Mười; Ca dao đồng bằng sông Cửu Long; Ca dao Long An; Ca dao Tiền Giang; Ca dao Bến Tre", "Ca dao Đồng Tháp; Ca dao Châu Đốc; Ca dao Sóc Trăng; Ca dao Bạc Liêu" và "Dân ca Nam Bộ: Câu hát góp; Hát và hò góp; Hò xay lúa; Câu hát đối đáp; Câu hát huê tình; Hò miền Nam". Tập này phác họa tổng quát về các hình thức hò, hát, ca lý trong các môi trường diễn xướng khác nhau, từ các hình thái lao động đến các hình thức sinh hoạt, vui chơi, lễ hội. Đồng thời sưu tập ca dao ở các địa phương.

Tập 3 "Vè Nam Bộ" gồm 3 quyển "Vè kể vật, kể việc; Vè lao động sản xuất và sinh hoạt", "Vè giáo huấn - phê phán thói hư tật xấu và tệ nạn xã hội" và "Vè về thực trạng xã hội phong kiến, thuộc địa; Vè yêu nước chống thực dân đế quốc; Thơ rơi, nói thơ Bạc Liêu và các biến thể khác của vè". Đây là sưu tập đầy đủ về các tiểu loại vè đã từng tồn tại và phát triển trong suốt hơn 300 năm ở mọi địa phương của vùng đất phương Nam. Điểm độc đáo là quyển thứ 3 có phụ lục khá tường tận về các tiểu loại tự sự, có nhiều điểm tương đồng với thể loại vè. 

Bộ sưu tập đặc biệt

Tập 4 "Tuồng tích sân khấu và diễn xướng dân gian Nam Bộ" vừa ra mắt cung cấp cho độc giả hệ thống các loại hình sáng tác dân gian thuộc về các hình thức diễn xướng tổng hợp, các tuồng tích của các loại hình sân khấu, nghệ thuật biểu diễn nói chung ở vùng đất Nam Bộ. 

Tập này là một sưu tập đặc biệt, phong phú về nội dung và đa dạng về thể loại, trước hết là sưu tập các hình thức diễn xướng tổng hợp và thơ tuồng (gồm thơ tuồng và sinh hoạt nói tuồng ở Nam Bộ). Qua đó, độc giả có thể hình dung các hình thức diễn xướng dân gian và tuồng tích sân khấu một thời được diễn xướng sôi nổi, được công chúng Nam Bộ hâm mộ nồng nhiệt. Tác giả Huỳnh Ngọc Trảng cho biết: "Tôi đã gom góp từng tí một suốt từ khi tôi bắt đầu làm công tác sưu tầm và nghiên cứu văn học dân gian Nam Bộ từ năm 1976. Vậy là tôi bắt đầu thực hiện đề tài bằng nhiều cách dân dã như đi tìm hiểu, nghiên cứu tư liệu, điền dã, nghe hát - nói - kể để ghi chép và học thuộc lại bằng trí nhớ, ngày xưa chưa có phương tiện hỗ trợ hiện đại như bây giờ. Nhớ lúc xưa, tôi rong ruổi trên chiếc xe đạp, lúc thì đi bộ, có lúc vác chiếc xe đạp gửi theo xe đò khi đến các tỉnh rồi đạp xe đi khắp nơi để tìm hiểu phong tục và văn hóa dân gian Nam Bộ. Tôi đi tìm nội dung để ghi chép và ghi nhớ, học thuộc lòng một cách nguyên bản nhất có thể, nhưng tôi luôn lưu ý tìm hiểu đến các bối cảnh lịch sử - xã hội ra đời tác phẩm đó cùng những đặc điểm nghệ thuật diễn xướng".

Từ thời khai hoang mở cõi đến nay, các thế hệ cư dân ở vùng đất Nam Bộ đã sáng tạo nên gia tài văn học đa thể loại. Văn học dân gian phản ánh tiến trình lịch sử, nguyện vọng và ý chí của những người dân xuôi về phương Nam xây dựng vùng đất mới, giữ gìn tấc đất tấc vàng của đất nước Việt Nam cho đến hiện tại và mai sau. Công trình "Tổng tập Văn học Dân gian Nam Bộ" do Quỹ Hoa Sen Foundation tài trợ thực hiện, là một nỗ lực hệ thống hóa và bước đầu chỉ ra những đặc trưng cơ bản của di sản văn hóa này, có giá trị bảo tồn và lưu giữ lâu dài cho các thế hệ mai sau.

Q.M