Ngành rau quả Việt Nam khởi đầu năm 2026 với những kết quả khả quan. Tuy nhiên, để hoàn thành mục tiêu đề ra đang là một thách thức, cần sự nỗ lực từ nhiều phía.

Ông Phạm Văn Lắm ở xã Tân Hòa, TP Cần Thơ thu hoạch sầu riêng bán cho thương lái với giá chỉ 30.000 đồng/kg.

Nhiều nỗ lực

Trong 4 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu rau quả cả nước đạt gần 2,06 tỉ USD, tăng 22% so với cùng kỳ năm 2025. Trung Quốc là thị trường lớn nhất khi chiếm hơn 50% thị phần với kim ngạch đạt hơn 1 tỉ USD. Các thị trường trọng điểm khác như Hàn Quốc, Mỹ, Nhật Bản và Trung Đông vẫn duy trì được tốc độ tăng trưởng tốt ở mức 15-20%.

Theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam, xuất khẩu chính ngạch đang ngày càng chiếm vai trò chủ đạo. Cơ cấu hàng xuất khẩu đang có sự chuyển dịch tích cực khi tỷ trọng và kim ngạch hàng chế biến tăng lên; các doanh nghiệp ngày càng quan tâm đầu tư vào chế biến sâu như sản phẩm đông lạnh, sấy, nước quả cô đặc.

Theo thống kê của Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật TP Cần Thơ, đến đầu tháng 5, diện tích trồng cây ăn trái toàn thành phố hơn 100.300ha, với các loại cây trồng như mít, chuối, sầu riêng, xoài, nhãn, cam, chanh, vú sữa, bưởi, khóm, mãng cầu, măng cụt, đu đủ, chôm chôm, quýt... Trong đó, sầu riêng là cây trồng chủ lực với diện tích 14.483ha. Bên cạnh xuất khẩu trái cây tươi thì các mặt hàng xuất khẩu rau quả chủ yếu của Cần Thơ là nước ép trái cây, trái cây cấp đông, trái cây sấy, đóng lon và nông sản thực phẩm chế biến.

Thời gian qua, trên địa bàn thành phố có 42 công ty liên kết tiêu thụ với tổ hợp tác, hợp tác xã để sản xuất sầu riêng xuất khẩu sang Trung Quốc với tổng diện tích trên 6.000ha. TP Cần Thơ xác định phát triển xuất khẩu rau quả, nông sản theo hướng xanh, bền vững, nâng cao giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh, gắn với tăng cường liên kết vùng và phát triển chuỗi giá trị.

Quyết tâm vượt qua thách thức

Năm 2026, xuất khẩu rau quả cả nước phấn đấu đạt kim ngạch 10 tỉ USD. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay là áp lực về logistics và chi phí. Bên cạnh đó, hạ tầng tại các vùng nguyên liệu chưa đáp ứng được yêu cầu sản xuất, thu hoạch và bảo quản. Sự thiếu hụt kho lạnh và chuỗi cung ứng lạnh khiến chi phí tăng cao, tỷ lệ hao hụt sau thu hoạch lớn hơn nhiều so với các quốc gia cạnh tranh.

Theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam, ngành vẫn đối mặt với tình trạng hàng rau quả xuất khẩu (như sầu riêng, thanh long, chanh leo, ớt) vi phạm các quy định về an toàn thực phẩm tại các thị trường khó tính như châu Âu, Nhật Bản, Trung Quốc, Đài Loan. Đồng thời, các nước nhập khẩu ngày càng áp đặt nhiều tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt và rào cản phi thuế quan, gây thêm khó khăn cho sản phẩm Việt. Tình trạng vi phạm mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói vẫn xảy ra. Hệ thống truy xuất nguồn gốc mới đưa vào thử nghiệm vẫn còn nhiều bất cập. Hệ thống cơ sở giám định đôi khi chưa đáp ứng kịp thời yêu cầu xuất khẩu của doanh nghiệp. Hiện tại, hơn 70% sản phẩm rau quả của Việt Nam vẫn xuất khẩu dạng tươi. Năng lực chế biến sâu còn rất hạn chế về chủng loại, bao bì chưa thực sự thu hút và chưa đủ sức tham gia điều tiết tiêu thụ sản phẩm vào thời điểm rộ mùa.

Dễ nhận thấy nhất những ngày qua là sầu riêng miền Tây bị ùn ứ, giá giảm sâu khi xuất khẩu trái tươi gặp khó, nhà vườn lao đao. Ông Phạm Văn Lắm ở xã Tân Hòa, TP Cần Thơ trồng 2 công sầu riêng Ri 6 vừa thu hoạch được 1,2 tấn bán với giá 30.000 đồng/kg. Ông Lắm cho biết: “Từ khi xử lý cây sầu riêng ra hoa đến lúc thu hoạch trái chi phí đầu tư từ 1-1,2 triệu đồng/cây. Nếu năng suất đạt từ 100 kg/cây thì nhà vườn có lời, còn sản lượng như của tôi chỉ huề vốn”.

Anh Nguyễn Văn Cần, thương lái thu mua sầu riêng trên địa bàn TP Cần Thơ cho biết, trung bình lúc này anh thu mua, tiêu thụ 1-2 tấn sầu riêng/ngày. Tình trạng ách tắc sầu riêng tại các cơ sở kiểm nghiệm hiện nay làm cho xuất khẩu khó khăn, giá cả lao dốc. Nếu tình hình này không cải thiện thì vào tháng 6 tới đây, khi sầu riêng miền Tây rộ mùa và đụng với sầu riêng miền Đông vào thu hoạch thì đầu ra trái sầu riêng càng thêm khó.

Theo ông Nguyễn Đình Tùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, trong năm 2026 kiên quyết giải quyết vấn đề chất lượng, chấm dứt tình trạng hàng hóa xuất khẩu có dư lượng chất cấm vượt quy định. Yêu cầu các cơ quan chức năng kiểm soát chặt chẽ mã số vùng trồng đã cấp, tăng cường hậu kiểm và xử lý nghiêm trường hợp gian lận để bảo vệ uy tín thương hiệu quốc gia. Nâng cao năng lực và phương pháp làm việc của các đơn vị kiểm nghiệm, giám định để có kết quả nhanh, chính xác phục vụ doanh nghiệp. Tiếp tục đẩy mạnh đàm phán để mở cửa thị trường cho các mặt hàng tiềm năng như dứa (khóm), bơ, mãng cầu, mận. Hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận các luồng vận tải ưu tiên, nhất là vận tải hàng không cho trái cây cao cấp có thời gian bảo quản ngắn, đồng thời đẩy mạnh xúc tiến thương mại số, thương mại điện tử xuyên biên giới.

Về dài hạn, ông Nguyễn Đình Tùng đề xuất Chính phủ và các địa phương cần có chính sách khuyến khích các tập đoàn lớn đầu tư mạnh vào nhà máy chế biến sâu ngay tại vùng nguyên liệu tập trung. Thúc đẩy phát triển nông nghiệp xanh, nông nghiệp tuần hoàn, áp dụng mạnh mẽ tiêu chuẩn Global GAP và hữu cơ để thích ứng với cơ chế CBAM của EU nhằm duy trì lợi thế cạnh tranh dài hạn. Củng cố và nâng cao hiệu quả mô hình liên kết “Nhà nước - Nhà nông - Doanh nghiệp - Nhà khoa học - Ngân hàng” để xây dựng chuỗi cung ứng ổn định và bền vững về cả lượng và chất…

Bài, ảnh: HOÀI THANH