Một thỏa thuận được đề xuất giữa Mỹ và Saudi Arabia về tiến trình phát triển năng lượng hạt nhân dân sự đang vấp phải chỉ trích của đảng Dân chủ, sau khi văn kiện sơ bộ cho thấy có thể Nhà Trắng đã nới lỏng các điều khoản bảo vệ nghiêm ngặt về không phổ biến vũ khí nguyên tử.

Tổng thống Trump (phải) tiếp đón Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman tại Nhà Trắng năm ngoái. Ảnh: Getty Images

Năm ngoái, Nhà Trắng cho biết Mỹ đã hoàn tất Tuyên bố chung về Kết thúc đàm phán Hợp tác Hạt nhân Dân sự với Saudi Arabia, vì mục tiêu tăng cường quan hệ ngoại giao và thúc đẩy ngành công nghiệp trong nước.

Theo tuyên bố, bản thỏa thuận phù hợp các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về không phổ biến vũ khí hạt nhân sẽ giúp xây dựng nền tảng pháp lý cho mối quan hệ đối tác trị giá hàng tỉ USD kéo dài hàng thập kỷ.

Tuy vậy, giới quan sát cho biết một số chi tiết quan trọng về các điều khoản của thỏa thuận cuối cùng vẫn chưa rõ ràng, bao gồm việc Riyadh có được phép làm giàu uranium hay không. Theo quy định về thỏa thuận “tiêu chuẩn vàng” trong chính sách hạt nhân của Mỹ, quốc gia đối tác phải cam kết tuân thủ những điều khoản nghiêm ngặt, bao gồm từ bỏ vĩnh viễn quyền làm giàu và tái chế plutonium để ngăn chặn nguyên liệu hạt nhân dân sự bị chuyển đổi thành vũ khí.

Họ cũng được yêu cầu thực hiện thêm nghị định thư bổ sung với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) nhằm tăng cường thẩm quyền thanh sát, mở rộng khai báo các hoạt động hạt nhân.

Trước đó, ràng buộc theo “tiêu chuẩn vàng” được Mỹ áp dụng lần đầu tiên vào năm 2009 khi Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đồng ý từ bỏ hoạt động làm giàu và tái chế để đổi lấy quyền tiếp cận công nghệ hạt nhân dân sự tiên tiến từ Washington.

Sau khi tuyên bố chung được đưa ra, một số thành viên cấp cao của đảng Cộng hòa lẫn phe Dân chủ đã kêu gọi bất kỳ hiệp ước nào với Saudi Arabia cũng nên tuân thủ theo thỏa thuận “tiêu chuẩn vàng”.

Hồi tháng 3, một nhóm gồm 12 nghị sĩ Dân chủ tiếp tục viết thư kêu gọi Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio thúc đẩy bổ sung nghị định thư của Liên Hiệp Quốc trong bất kỳ thỏa thuận nào với Riyadh.

Nhưng đến nay, Saudi Arabia vẫn chưa đàm phán nghị định thư nào với IAEA. Ngược lại, trong bức thư bị rò rỉ của Bộ Ngoại giao Mỹ, hãng tin Reuters cho biết hiệp ước chỉ yêu cầu Washington và Riyadh ký kết một “thỏa thuận bảo đảm song phương” với các điều kiện ít khắt khe hơn và không đề cập đến tiêu chuẩn vàng.

Hiện Đại sứ quán Saudi Arabia tại Washington không bình luận vấn đề này, trong khi Bộ Ngoại giao Mỹ khẳng định dự thảo thỏa thuận đã bao hàm tất cả điều khoản theo luật định.

Nhà Trắng cũng dẫn lại tuyên bố của Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright hồi tháng 11-2025, rằng thỏa thuận phản ánh cam kết vững chắc của 2 nước đối với các tiêu chuẩn an toàn, an ninh và không phổ biến vũ khí hạt nhân. Song, các nỗ lực này không xoa dịu chỉ trích của đảng Dân chủ.

Thậm chí, Thượng nghị sĩ Edward Markey còn cáo buộc chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đang “bán rẻ an ninh quốc gia” khi trao công nghệ hạt nhân cho một quốc gia đang khao khát sở hữu vũ khí hạt nhân như Saudi Arabia nhưng lại thiếu đi các biện pháp bảo vệ đầy đủ.

MAI QUYÊN (Theo Reuters, Arms Control Association)