Tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu Quốc hội đã thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Bên cạnh yêu cầu kiểm soát chặt chẽ hoạt động kinh doanh để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, nhiều ý kiến nhấn mạnh sự cần thiết phải đổi mới phương thức quản lý, đơn giản hóa thủ tục hành chính gắn với tăng cường hậu kiểm, kiểm soát nguồn cung và ngăn chặn kinh doanh thuốc lá trái phép trên môi trường số.

Tại phiên thảo luận, đại biểu Bùi Văn Dũng (Đoàn Thanh Hóa) thống nhất xác định kinh doanh thuốc lá là ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện.

Đại biểu Bùi Văn Dũng (Đoàn Thanh Hóa) tham gia thảo luận. Ảnh: quochoi.vn

Dẫn quy định tại khoản 5 Điều 7 Luật Đầu tư năm 2025, đại biểu cho rằng điều kiện kinh doanh có thể được áp dụng dưới nhiều hình thức, bao gồm giấy phép, văn bản xác nhận và các yêu cầu khác theo quy định pháp luật. Đối với các cơ sở bán lẻ nhỏ, siêu nhỏ có thể áp dụng thủ tục xác nhận đáp ứng điều kiện kinh doanh tại Ủy ban Nhân dân cấp xã, tùy theo mức độ rủi ro thay vì phải áp dụng giấy phép kinh doanh.

Đáng chú ý, đại biểu Bùi Văn Dũng nhấn mạnh hiệu quả quản lý không nên chỉ được đánh giá bằng số lượng giấy phép đã cấp mà phải căn cứ vào tỷ lệ chấp hành, khả năng phát hiện và xử lý vi phạm. Việc đơn giản hóa thủ tục cần đi đôi với tăng cường hậu kiểm, tập trung vào nguồn gốc hàng hóa, hành vi bán thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi, địa điểm bán và các hoạt động quảng cáo, tiếp thị bị cấm.

Góp ý đối với Điều 19 và điểm a khoản 1 Điều 25, đại biểu đề nghị quản lý theo mức độ rủi ro và quy mô kinh doanh, không áp dụng một thủ tục như nhau cho mọi chủ thể. Đại biểu thống nhất xác định kinh doanh thuốc lá là ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện. Dẫn khoản 5 Điều 7 Luật Đầu tư năm 2025 quy định nhiều hình thức áp dụng điều kiện kinh doanh, bao gồm giấy phép và văn bản xác nhận, đại biểu đề nghị phân hóa công cụ quản lý cho phù hợp.

Theo đại biểu, việc lựa chọn công cụ phải căn cứ yêu cầu kiểm soát và hậu quả có thể xảy ra khi vi phạm. Điều kiện bảo vệ sức khỏe phải được duy trì trong suốt quá trình kinh doanh; đơn giản hóa thủ tục chỉ hợp lý khi vẫn kiểm soát được việc tuân thủ các điều kiện đó.

Đối với hoạt động sản xuất, nhập khẩu, phân phối và bán buôn thuốc lá quy mô lớn, đại biểu đề nghị tiếp tục cấp giấy phép để kiểm soát sản lượng, nguyên liệu, chất lượng sản phẩm, nguồn cung và phạm vi kinh doanh. Đối với cơ sở bán lẻ nhỏ, siêu nhỏ, có thể áp dụng thủ tục xác nhận đáp ứng điều kiện kinh doanh tại UBND cấp xã.

Những ý kiến tại nghị trường cho thấy yêu cầu đặt ra không chỉ là lựa chọn hình thức quản lý kinh doanh thuốc lá, mà quan trọng hơn là xây dựng cơ chế kiểm soát thực chất, khả thi và có khả năng phát hiện, ngăn chặn vi phạm. Đây cũng là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu chuyển trọng tâm quản lý từ thủ tục hành chính sang giám sát việc tuân thủ, ứng dụng dữ liệu số và tăng cường trách nhiệm của các chủ thể trong chuỗi cung ứng thuốc lá.

Cần thể chế hóa chính sách để tránh khoảng trống pháp lý

Phân tích vấn đề này, bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Tư vấn chính sách và pháp luật, Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho rằng việc hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tác hại của thuốc lá cần giải quyết đồng thời hai yêu cầu: bảo vệ sức khỏe người dân và bảo đảm tính thống nhất với chủ trương cải cách thể chế, cắt giảm thủ tục hành chính.

Việc hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tác hại của thuốc lá cần giải quyết đồng thời hai yêu cầu: Bảo vệ sức khỏe người dân và bảo đảm tính thống nhất với chủ trương cải cách thể chế, cắt giảm thủ tục hành chính.

Bên cạnh đó là khâu lưu thông, điều quan trọng là thương nhân có tuân thủ điều kiện kinh doanh, bán sản phẩm hợp pháp và chấp hành quy định về đối tượng mua hay không, thay vì chỉ xem xét cơ sở đó đã được cấp giấy phép.

Đáng chú ý, Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP cho phép thí điểm không thực hiện yêu cầu giấy phép mua bán thuốc lá trong giai đoạn từ ngày 1/7/2026 đến hết ngày 28/2/2027. Đây là bước cải cách nhằm giảm gánh nặng thủ tục cho doanh nghiệp, hộ kinh doanh và cơ quan quản lý. Theo bà Thủy, thời gian thực hiện thí điểm đến nay còn ngắn, chưa đủ cơ sở để đánh giá tác động đến tỷ lệ sử dụng thuốc lá trên phạm vi quốc gia. Hiệu quả trước mắt cần được xem xét ở khả năng giảm chi phí tuân thủ và chuyển nguồn lực hành chính sang kiểm tra, giám sát hoạt động kinh doanh thực tế.

Điều đáng quan tâm hơn là tính liên tục của chính sách. Nếu nghị quyết thí điểm hết hiệu lực nhưng luật sửa đổi chưa có quy định đồng bộ, các điểm bán đang hoạt động có thể gặp lúng túng về nghĩa vụ pháp lý.

Từ đó, bà Thủy đề xuất: “Thể chế hóa chủ trương không yêu cầu giấy phép riêng ở khâu phân phối, bán buôn, bán lẻ trong dự thảo Luật; Thay vào đó, quy định rõ điều kiện kinh doanh, các hành vi bị cấm và nghĩa vụ tuân thủ bắt buộc của thương nhân”.

Một vấn đề quan trọng khác được bà Phan Minh Thủy đặt ra là phải có công cụ thay thế đầy đủ các chức năng quản lý của giấy phép, thay vì chỉ đơn thuần bãi bỏ thủ tục.

Về định danh cơ sở kinh doanh, bà đề xuất sử dụng cơ chế thông báo điểm bán trực tuyến, miễn phí, liên thông với cơ sở dữ liệu đăng ký kinh doanh, thuế và hóa đơn điện tử. Về chế tài, chuyên gia đề xuất hình thức xử phạt bổ sung, như đình chỉ hoặc cấm kinh doanh sản phẩm thuốc lá có thời hạn đối với các cơ sở tái phạm hoặc vi phạm nghiêm trọng, đặc biệt là bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi, kinh doanh hàng lậu, hàng giả.

Bà Thủy cũng đề xuất chuyển nguồn lực từ khâu thẩm định hồ sơ sang thanh tra, kiểm tra tại điểm bán; Sử dụng dữ liệu liên thông để lựa chọn đối tượng kiểm tra có trọng tâm, trọng điểm và định kỳ công khai kết quả xử lý vi phạm. Bên cạnh đó, kiểm soát thị trường thuốc lá bất hợp pháp cần được xem là một cấu phần quan trọng của chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá.

Theo bà Thủy, thuốc lá nhập lậu không chịu các nghĩa vụ thuế và thường không đáp ứng yêu cầu về cảnh báo sức khỏe, kiểm soát chất lượng. Do vậy, cần tăng cường phối hợp giữa các lực lượng chức năng, kiểm soát chuỗi cung ứng, ứng dụng tem điện tử, hóa đơn điện tử và giám sát cả hoạt động kinh doanh trên môi trường mạng.

Việc cải cách cơ chế quản lý cần được triển khai đồng bộ với các chính sách thuế, giá, mở rộng môi trường không khói thuốc, kiểm soát quảng cáo, trưng bày và hỗ trợ cai nghiện.

Theo cách tiếp cận này, việc luật hóa bãi bỏ giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ không phải là nới lỏng kiểm soát thuốc lá, mà là thay đổi công cụ quản lý để tập trung nguồn lực vào những hành vi cần được giám sát và xử lý.

Phi Luân (Báo Tin tức)