“Phong trào Đông Du ở miền Nam” là sách tập hợp bài viết của nhiều tác giả, thuộc Tủ sách Lịch sử Việt Nam của Omega Plus, hợp tác với Tạp chí Xưa & Nay xuất bản (NXB Hà Nội). Đây là ấn phẩm ý nghĩa ra mắt vào dịp kỷ niệm 120 năm của phong trào Đông Du (1905-2025).

Theo Omega Plus, 32 nghiên cứu được giới thiệu trong sách được tuyển chọn từ hội thảo khoa học tại TP Cần Thơ vào năm 2006, tiếp nối chuỗi hội thảo tại Huế, Nghệ An và Hà Nội, của các học giả, nhà nghiên cứu uy tín. Các nghiên cứu trong sách đã khái quát trọn vẹn bối cảnh chính trị - kinh tế - xã hội đầu thế kỷ XX, nhấn mạnh vai trò của các sĩ phu, trí thức và doanh nhân Nam Kỳ trong việc vận động thanh niên du học, xây dựng nguồn lực kinh tế, phát triển báo chí và tổ chức mạng lưới hỗ trợ phong trào.

Nam Nhã Đường (phường Bình Thủy, TP Cần Thơ) di tích có nhiều dấu ấn với phong trào Đông Du. 

Phong trào Đông Du là một phong trào cách mạng ở Việt Nam đầu thế kỷ XX. Phong trào có mục đích kêu gọi thanh niên Việt Nam ra nước ngoài (Nhật Bản) học tập, chuẩn bị lực lượng chờ thời cơ giành lại độc lập nước nhà. Cuốn sách “Phong trào Đông Du ở miền Nam” mang đến độc giả góc nhìn về vai trò của vùng đất phương Nam trong dòng chảy lịch sử chung.

Trong nghiên cứu “Phong trào Đông Du ở miền Nam”, GS Đinh Xuân Lâm lý giải: “Phong trào Đông Du có mục đích tuyển chọn “những thanh thiếu niên thông minh hiếu học, chịu đựng gian khổ, quen khó nhọc, quyết chí bền gan, không bao giờ thay đổi chí hướng” đưa sang Nhật Bản học tập, đào tạo thành cán bộ cách mạng về sau. Họ phần lớn là con em các văn thân chống Pháp, xuất thân từ những gia đình có thù với thực dân Pháp, những “cừu gia tử đệ”. Gọi là Đông Du - đi sang phía Đông - vì nước Nhật Bản về mặt địa lý ở về phía đông nước ta, phía mặt trời mọc”.

Thông qua các nghiên cứu như “Trăm năm nhìn lại cuộc Đông Du” của nhà sử học Dương Trung Quốc, “Phong trào Đông Du ở miền Nam” của GS Đinh Xuân Lâm, “Phong trào Đông Du ở Nam kỳ (1905-1909)” của PGS Võ Xuân Đàn hay “Yếu tố dẫn tới sự hình thành nét riêng của phong trào Đông Du miền Nam” của nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Hiếu… độc giả hiểu hơn về bối cảnh, sự phát triển của phong trào Đông Du ở miền Nam. Đi vào từng câu chuyện lịch sử cụ thể, nhà nghiên cứu Trương Ngọc Tương cụ thể hóa trường hợp ở Mỹ Tho với vai trò của trí thức xứ này, nhà nghiên cứu Trần Văn Rạng với trường hợp nghiên cứu đạo Cao Đài với phong trào Minh Tân và Đông Du…

Với những nhân vật lịch sử, nhà nghiên cứu Trương Minh Đạt có bài về chí sĩ Nguyễn Thần Hiến, nhà cách mạng tiền phong, nhà nghiên cứu Phan Lương Minh nghiên cứu về chiến sĩ phong trào Đông Du Nguyễn Háo Vĩnh; và còn những nhân vật lịch sử khác gắn với Đông Du cũng được nghiên cứu kỹ lưỡng, nhiều tư liệu quý như Trương Duy Toản, Gilbert Trần Chánh Chiếu, Nguyễn Quang Diêu, Đỗ Văn Y (1892-1968)… Trong phần cuối, sách còn có phụ lục giới thiệu 57 nhân vật tham gia phong trào Đông Du ở miền Nam.

PGS Võ Xuân Đàn trong nghiên cứu “Phong trào Đông Du ở Nam kỳ (1905-1909)” đúc kết: “Có thể nói, phong trào Đông Du ở Nam kỳ là một hoạt động mạnh nhất của cuộc vận động Duy Tân ở Nam kỳ, và cũng là phong trào mạnh nhất của cuộc vận động Đông Du trong cả nước. Theo xác nhận của Phan Bội Châu trong tác phẩm “Phan Bội Châu niên biểu”, số du học sinh của năm học 1907-1908 có tới 200 người, trong đó du học sinh Nam Kỳ chiếm 50%, còn lại là Bắc Kỳ và Trung Kỳ”. 

120 năm Phong trào Đông Du ở miền Nam

Ngày 15-4, tại Bảo tàng TP Cần Thơ, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Tạp chí Xưa & Nay, Omega Plus phối hợp tổ chức tọa đàm “120 năm Phong trào Đông Du ở miền Nam”. Tọa đàm có sự tham gia của đông đảo các nhà khoa học, nhà nghiên cứu, sẽ mang đến những góc nhìn khoa học, có chiều sâu về phong trào này.

Bài, ảnh: ĐĂNG HUỲNH