Tháng 6 là Tháng Hành động phòng, chống ma túy (PCMT), cũng là thời điểm Luật PCMT số 120/2025/QH15 chuẩn bị có hiệu lực thi hành (ngày 1-7-2026). Đạo luật mới này có nhiều sửa đổi, tạo hành lang pháp lý đồng bộ, mạnh mẽ nhằm ngăn chặn và đẩy lùi hiểm họa ma túy.

Công an phường Thới An Đông tổ chức ra quân Tháng Hành động phòng, chống ma túy năm 2026. Ảnh: Công an TP Cần Thơ

Chuẩn hóa khái niệm và phân định rõ trách nhiệm

Một trong những điểm mới của Luật PCMT năm 2025 là việc chuẩn hóa hệ thống khái niệm để tạo cơ sở pháp lý đồng nhất. Điều 2 quy định chất ma túy gồm cả chất gây nghiện và chất hướng thần nằm trong danh mục do Chính phủ ban hành. Đặc biệt, khái niệm "tệ nạn ma túy" được định nghĩa bao gồm các hành vi sử dụng trái phép, nghiện ma túy và các vi phạm pháp luật về ma túy chưa đến mức hoặc không bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Bên cạnh đó, Luật phân định rõ trách nhiệm của từng chủ thể. Theo Điều 6, gia đình và cộng đồng phải có trách nhiệm quản lý, ngăn chặn thành viên vi phạm, cung cấp kịp thời thông tin về tội phạm, tệ nạn ma túy và việc trồng cây chứa chất ma túy cho cơ quan công an. Đáng chú ý, Điều 8 quy định các cơ sở giáo dục được trao quyền và trách nhiệm phối hợp với cơ quan có thẩm quyền tổ chức xét nghiệm chất ma túy trong cơ thể học sinh, sinh viên, học viên khi cần thiết, nhằm chủ động ngăn ngừa hiểm họa ma túy xâm nhập học đường.

Sử dụng công nghệ giám sát điện tử

Luật PCMT mới chính thức đưa "Biện pháp giám sát điện tử" vào quy trình quản lý thực tế. Đây là biện pháp sử dụng thiết bị điện tử hiện đại để quản lý, giám sát chặt chẽ 3 nhóm đối tượng cụ thể: người đang cai nghiện tự nguyện tại gia đình, cộng đồng; người đang điều trị nghiện bằng thuốc thay thế; và người đang bị quản lý sau cai nghiện ma túy. Thẩm quyền áp dụng biện pháp này được giao trực tiếp cho Trưởng Công an cấp xã.

Về phía người bị áp dụng, luật nghiêm cấm mọi hành vi tự ý tháo gỡ, phá hủy hoặc can thiệp gây rối loạn hoạt động của thiết bị, đồng thời buộc họ phải thông báo ngay cho công an cấp xã khi thiết bị gặp sự cố, hư hỏng. Việc đưa công nghệ vào giám sát giúp giảm tải áp lực nhân lực cho hệ thống chính quyền cơ sở, đồng thời tối ưu hóa hiệu quả phòng ngừa tái nghiện.

Thẩm quyền xét nghiệm và áp giải hành chính

Để nâng cao tính răn đe và bảo đảm tính chính xác trong phân loại, Điều 23 quy định cụ thể 6 trường hợp phải thực hiện xét nghiệm chất ma túy trong cơ thể, từ người bị phát hiện, người có căn cứ cho rằng có hành vi sử dụng, cho đến các đối tượng đang trong thời hạn quản lý người sử dụng, đang cai nghiện hoặc đang điều trị thay thế, quản lý sau cai. 

Nếu người bị yêu cầu xét nghiệm cố tình không chấp hành, người có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính đối với hành vi sử dụng trái phép chất ma túy có quyền áp dụng biện pháp áp giải hành chính người vi phạm đến địa điểm xét nghiệm để tiến hành xét nghiệm (khoản 2, Điều 23). Khi có kết quả dương tính, thông tin sẽ được gửi ngay về công an cấp xã nơi cư trú để lập hồ sơ quản lý. Theo Điều 24, thời hạn quản lý người sử dụng trái phép chất ma túy là 1 năm và luật khẳng định rõ biện pháp này không phải là biện pháp xử lý hành chính, mà là biện pháp phòng ngừa. 

Theo Điều 28, hệ thống cơ sở cai nghiện được phân định rõ ràng thành 3 nhóm để thực hiện cai nghiện phù hợp: cơ sở công lập (cho người từ đủ 18 tuổi trở lên); trường giáo dưỡng hoặc cơ sở công lập đủ điều kiện (cho người từ đủ 12 tuổi đến dưới 18 tuổi); cơ sở cai nghiện tư nhân (cho người từ đủ 12 tuổi trở lên). Thời hạn cai nghiện 24 tháng đối với người cai nghiện lần đầu và lên đến 36 tháng đối với người nghiện từ lần thứ 2 trở lên. 

Cơ chế hỗ trợ người cai nghiện tự nguyện

Luật mới thể hiện tính nhân văn sâu sắc và nhất quán với chính sách khuyến khích cai nghiện tự nguyện. Nhà nước bảo đảm kinh phí xét nghiệm và xác định tình trạng nghiện. Đặc biệt, theo Điều 32 (đối với cai nghiện tại gia đình, cộng đồng) và Điều 33 (đối với cơ sở tư nhân), những người lựa chọn cai nghiện tự nguyện khi hoàn thành ít nhất 3 giai đoạn đầu tiên (tiếp nhận, cắt cơn, giáo dục phục hồi) sẽ được hỗ trợ kinh phí.

Ngược lại, Luật cũng đưa ra chế tài xử lý nghiêm khắc đối với các trường hợp vi phạm nghĩa vụ. Tại Điều 47, nếu người nghiện đang cai tự nguyện tại gia đình, cộng đồng hoặc đang điều trị bằng thuốc thay thế mà không chấp hành biện pháp giám sát điện tử, hoặc có hành vi vi phạm pháp luật đến lần thứ 3, sẽ lập tức bị áp dụng biện pháp đưa đi cai nghiện bắt buộc.

Người từ đủ 18 tuổi trở lên không đăng ký, tự ý chấm dứt cai nghiện tự nguyện hoặc điều trị thay thế, hoặc tái nghiện trong thời gian quản lý sau cai, sẽ bị xử lý hành chính đưa đi cai nghiện bắt buộc. Đối với người từ đủ 12 tuổi đến dưới 18 tuổi, việc đưa đi cai nghiện bắt buộc tại trường giáo dưỡng hoặc cơ sở đủ điều kiện sẽ do tòa án nhân dân khu vực xem xét, quyết định.

PHI YẾN