Trong bối cảnh toàn cầu hóa, vấn đề bảo đảm quyền lợi của người lao động ngày càng được coi trọng. Bởi người lao động là người trực tiếp tạo ra các sản phẩm hàng hóa, dịch vụ… Vì vậy, chia sẻ thành quả và đảm bảo quyền lợi của người lao động sẽ góp phần tác động tích cực đến quan hệ lao động, môi trường đầu tư cũng như năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong hội nhập quốc tế.

Vấn đề lao động trong TPP

Theo bà Trần Thị Lan Anh, Phó Giám đốc Văn phòng Giới sử dụng lao động Phòng thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), việc đưa các nội dung về lao động vào trong các Hiệp định thương mại tự do (FTA) xuất phát từ quan điểm cho rằng chi phí lao động luôn chiếm tỷ trọng lớn trong chi phí sản xuất. Bình đẳng trong lao động là điều kiện để đảm bảo sự bình đẳng trong cạnh tranh và duy trì đạo đức trong thương mại quốc tế. Dù ở mỗi quốc gia có mức thu nhập và điều kiện sống khác nhau nhưng những nguyên tắc và quyền cơ bản trong lao động cần phải được đảm bảo như một chuẩn mực của sự công bằng và cạnh tranh bình đẳng. Đây là cách tiếp cận của các FTA thế hệ mới và đang trở thành một xu thế trên thế giới. Trong tổng số 14 FTA mà Việt Nam tham gia, Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) là hiệp định đầu tiên có chương riêng về lao động. Đây là một yếu tố quan trọng mà chính quyền và doanh nghiệp Việt Nam cần lưu ý. Bởi, theo các chuyên gia kinh tế, TPP tác động rất lớn đối với kinh tế - xã hội của Việt Nam. Theo các chuyên gia kinh tế, trong điều kiện thuận lợi, TPP có thể giúp GDP của Việt Nam tăng thêm 23,5 tỉ USD vào năm 2020 và 33,5 tỉ USD vào năm 2025. Xuất khẩu sẽ tăng thêm được 68 tỉ USD vào năm 2025. Vì vậy, Việt Nam có thể là nước được hưởng lợi nhiều nhất trong số 12 nước tham gia TPP. Đặc biệt, các nước, như: Mỹ, Nhật Bản và Canada giảm thuế nhập khẩu về 0% cho hàng hóa của Việt Nam sẽ tạo ra "cú hích" lớn để hàng Việt Nam xuất ngoại. Riêng ngành dệt may và da giày, kim ngạch có thể tăng đáng kể. Các mặt hàng nông, lâm, thủy sản cũng có cơ hội tăng xuất khẩu rất lớn...

Thiết lập mối quan hệ hài hòa giữa doanh nghiệp và người lao động giúp doanh nghiệp tăng sức cạnh tranh thị trường trong bối cảnh hội nhập (ảnh chụp: Hoạt động chế biến thủy sản xuất khẩu tại Công ty cổ phần chế biến thực phẩm Sông Hậu).

Vấn đề lao động, TPP không đưa ra tiêu chuẩn riêng mà chỉ khẳng định lại bốn tiêu chuẩn lao động cơ bản. Bao gồm: Quyền tự do liên kết và thương lượng thỏa ước lao động tập thể của người lao động và người sử dụng lao động; xóa bỏ lao động cưỡng bức; xóa bỏ lao động trẻ em; xóa bỏ các hình thức phân biệt đối xử trong lao động. Ngoài ra, TPP còn bổ sung thêm nội dung về "những điều kiện lao động có thể chấp nhận được" về lương tối thiểu, giờ làm việc và an toàn, sức khỏe nghề nghiệp. Tạo động lực để tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật Lao động ở Việt Nam hòa nhập với hệ thống pháp luật lao động chung của các nước. Quyền của người lao động được mở rộng sẽ tác động tích cực đến quan hệ lao động, năng suất lao động, môi trường đầu tư cũng như năng lực cạnh tranh.

Thách thức

Bà Trần Thị Lan Anh, Phó Giám đốc Văn phòng Giới sử dụng lao động VCCI, cho biết: Việt Nam có nguồn nhân lực trẻ và dồi dào nhưng chuyên môn kỹ thuật còn chưa cao. Ngoài ra, khoảng cách về trình độ nhân lực lại khá lớn so với các quốc gia trong khu vực, chất lượng lao động chỉ đạt 3,79 điểm, xếp thứ 11/12 quốc gia châu Á tham gia xếp hạng. Chính vì vậy, người lao động có nguy cơ thất nghiệp cao khi TPP có hiệu lực, bởi các ngành nghề sẽ phát triển đều đòi hỏi cao về lao động có chuyên môn kỹ thuật. Trong khi đó, lao động có chuyên môn kỹ thuật từ các quốc gia thành viên TPP dễ dàng di chuyển sang Việt Nam làm việc hơn trước, chưa kể lực lượng lao động trong 8 ngành của các quốc gia khác trong khu vực Đông Nam Á cũng được tự do di chuyển. Do đó, nếu không đáp ứng được các cam kết về lao động theo TPP, Việt Nam sẽ không được hưởng lợi từ TPP và trong ngắn hạn, việc tuân thủ đầy đủ các cam kết về lao động có thể làm gia tăng chi phí của doanh nghiệp. Áp lực cạnh tranh gay gắt giữa các doanh nghiệp nên các doanh nghiệp yếu kém sẽ bị loại thải, đóng cửa. "Vì vậy, khi TPP thực thi, cũng đồng thời thực thi các tiêu chuẩn về lao động của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) (lương, điều kiện LĐ, không phân biệt đối xử…). Đây sẽ là thách thức đối với doanh nghiệp. Song song đó, người lao động, đặc biệt là lao động nước ngoài có quyền thành lập tổ chức đại diện của họ. Đây sẽ là thách thức đối với tổ chức công đoàn và cũng là thách thức cho chủ sử dụng lao động" – bà Trần Thị Lan Anh nói.

Nhiều ý kiến cho rằng, thời gian tới, khi thực thi các tiêu chuẩn về lao động trong TPP sẽ tạo ra nhiều thách thức lớn tác động lên quan hệ lao động. Đối với nhà nước, thực hiện cam kết quốc tế, bao gồm FTA thế hệ mới, đặc biệt là TPP với những yêu cầu và chuẩn mực rất cao. Năng lực thực thi của nhà nước còn nhiều thách thức. Bao gồm: nhận thức, bộ máy, nguồn lực con người, năng lực cán bộ, nguồn lực tài chính và các điều kiện khác. Đây là xu hướng tiếp tục chủ yếu sử dụng các biện pháp hành chính. Người lao động cũng gánh chịu những tác động lớn. Đó là: Sự tập trung ngày càng cao của công nhân ngoài tỉnh tại các khu công nghiệp, sự phát triển cao hơn về nhận thức và năng lực liên kết của người lao động. Sự kết nối nhanh chóng giữa những người lao động qua internet và smartphone để tổ chức hành động tập thể. Tác động từ các tổ chức, cá nhân từ bên ngoài doanh nghiệp. Cách suy nghĩ, cách ứng xử của người lao động còn mang nặng tính tự phát… Tất cả những yếu tố này sẽ tác động đến khả năng liên kết của người lao động. Bên cạnh đó, tác động của các yêu cầu về trách nhiệm xã hội (CSR) từ các nhãn hàng đòi hỏi sự tuân thủ pháp luật và các tiêu chuẩn lao động quốc tế ngày càng nghiêm ngặt hơn. Thực thi TPP, các ngành sử dụng nhiều lao động phát triển mạnh khiến thiếu lao động giản đơn; các luồng di cư lao động… Những điều này tạo nên sự cạnh tranh trên thị trường lao động tác động đến chính sách quản trị nhân sự của doanh nghiệp nhằm thu hút và giữ lao động", bà Trần Thị Lan Anh nói.

Nhiều ý kiến cho rằng, để thiết lập mối quan hệ hài hòa giữa doanh nghiệp và người lao động, tạo môi trường làm việc hiệu quả trong doanh nghiệp, các ngành chức năng cần xây dựng chương trình hỗ trợ phù hợp cho doanh nghiệp và người lao động. Điển hình như: đào tạo kỹ năng và nâng cao nhận thức cho người lao động về luật pháp, chính sách của nhà nước, hội nhập, các tác động đến điều kiện và hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp... Trong đó, bản thân doanh nghiệp cần chủ động tổ chức đối thoại trực tiếp với người lao động để nắm bắt kịp thời về nhu cầu của người lao động. Đồng thời, tạo kênh thông tin, chia sẻ những khó khăn, tác động của thị trường… đến tình hình hoạt động của doanh nghiệp. Từ đó, sẽ góp phần xây dựng mối quan hệ gần gũi giữa 2 bên, giúp người lao động hiểu được vai trò tạo ra chuỗi giá sản phẩm trong hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Ngoài ra, doanh nghiệp cần thực hiện quy chế dân chủ tại nơi làm việc, nâng cao nhận thức cho người lao động, đào tạo năng lực cho cán bộ công đoàn tại doanh nghiệp trong việc đàm phán, thương thuyết với người lao động. Trên cơ sở đó, đảm bảo hài hòa lợi ích để 2 bên cùng chia sẻ, cam kết theo thực hiện theo quy chế chung. Điều này không chỉ tạo sự hài lòng, động lực gắn kết của người lao động với doanh nghiệp mà còn mang đến lợi ích thiết thực cho doanh nghiệp, giúp doanh nghiệp tăng sức cạnh tranh thị trường trong bối cảnh hội nhập.

Bài, ảnh: MỸ HOA