Sau thất bại của dự án SpaceJet trị giá 1.000 tỉ yen, Nhật Bản đang đặt hy vọng vào việc hồi sinh ngành hàng không nhằm thu hẹp khoảng cách công nghệ với Trung Quốc.

Một chiếc Boeing 787 của hãng hàng không ANA tại Sân bay Takamatsu. Ảnh: Wikimedia Commons

Nỗ lực của Nhật Bản trong việc xây dựng ngành hàng không dân dụng nội địa và duy trì khả năng cạnh tranh trong cuộc đua công nghệ với Trung Quốc có thể được thúc đẩy bởi một mối quan hệ đối tác tiềm năng với “gã khổng lồ” hàng không Mỹ - Boeing.

Nhật Bản hiện là đối tác quan trọng của Boeing, sở hữu các công nghệ sản xuất tiên tiến và có thể hưởng lợi từ thị trường nội địa khép kín - những yếu tố mà giới phân tích cho rằng sẽ giúp kế hoạch phát triển máy bay thương mại của nước này trở nên khả thi, sau thất bại của chương trình máy bay chở khách SpaceJet.

“Đó là điều mà các nhà xã hội học và chuyên gia quan hệ quốc tế gọi là ‘chủ nghĩa dân tộc công nghệ’. Khi một người Nhật lên máy bay, họ tự hào vì đó là hàng sản xuất tại Nhật Bản và các công ty nội địa cũng sẵn sàng trả thêm tiền cho một giải pháp sản xuất trong nước”, Lance Gatling, Chủ tịch công ty phân tích chiến lược và quốc phòng Nexial Research ở Tokyo, cho biết.

Động lực đó cũng nhắm tới mục tiêu bắt kịp đối thủ công nghệ Trung Quốc, khi Nhật Bản nỗ lực lấy lại danh tiếng là trung tâm đổi mới toàn cầu - nơi cung cấp  máy nghe nhạc cầm tay Walkman, pin lithium-ion và mã QR cho thế giới trong nhiều thập kỷ qua.

Báo Mainichi hôm 12-6 đưa tin, thỏa thuận mua 200 máy bay Boeing của Trung Quốc trong chuyến thăm của Tổng thống Mỹ Donald Trump đến Bắc Kinh hồi tháng 5 đã thu hút sự chú ý của Tokyo. Bài báo cho rằng một liên minh bao gồm các công ty Nhật xây dựng các cơ sở sản xuất máy bay thương mại tại Mỹ sẽ hấp dẫn ông Trump và có thể thuyết phục ông nới lỏng thuế quan đối với hàng nhập khẩu từ Nhật Bản. Mainichi cũng lưu ý rằng Tokyo đã vạch ra chiến lược vào năm 2024 để chính phủ và khu vực tư nhân đầu tư 5.000 tỉ yen (31 tỉ USD) vào ngành hàng không trong thập kỷ tới, với mục tiêu ra mắt một chiếc máy bay vào năm 2035. Mục tiêu rộng lớn hơn của Nhật Bản là không chỉ cung cấp phụ tùng cho Boeing, mà phát triển một ngành công nghiệp độc lập, sản xuất máy bay phản lực nội địa. Một quan chức chính phủ nói với Mainichi rằng Nhật muốn phát triển một “máy bay Hinomaru thực sự” - hàm ý tên quốc kỳ Nhật Bản. 

Bài học từ dự án thất bại SpaceJet

Việc Mitsubishi Heavy Industries hủy bỏ dự án SpaceJet vào năm 2023 đã giáng một đòn mạnh vào tham vọng hàng không của Nhật Bản.

Ban đầu, Tokyo định hướng chế tạo máy bay phản lực cỡ trung vào năm 2003, được hỗ trợ bởi một chương trình nghiên cứu kéo dài 5 năm, trị giá 500 tỉ yen, nhằm khai thác nhu cầu đang bùng nổ đối với các tuyến bay ngắn và trong khu vực, đặc biệt là ở Trung Quốc. Nhưng các công ty Trung Quốc đã đi trước một bước, nhờ hưởng lợi từ chi phí thấp hơn và sự hỗ trợ của nhà nước. Dự án SpaceJet tiếp tục bị đình trệ do chậm hoàn thiện vật liệu thân máy bay và cánh, lỡ hẹn bay thử nghiệm và gặp trục trặc với động cơ của công ty Pratt & Whitney của Mỹ.

Mô hình SpaceJet được trưng bày tại gian hàng của Mitsubishi trong Triển lãm Hàng không Singapore 2020. Ảnh: AFP

Mặc dù All Nippon Airways (ANA) và một số hãng hàng không khu vực của Mỹ cam kết mua máy bay SpaceJet, chương trình này đã bị hủy bỏ sau khi Nhật Bản tốn khoảng 1.000 tỉ yen, do khó cạnh tranh với Boeing, Airbus, Bombardier, Embraer và các nhà sản xuất Trung Quốc. 

Từ thất bại của SpaceJet, nhà phân tích hàng không vũ trụ và quốc phòng Lance Gatling cho rằng việc hợp tác với Boeing, thay vì cố gắng “tự làm”, có thể là câu trả lời hợp lý cho Nhật. Ông Gatling chỉ ra rằng khoảng 1/3 mỗi chiếc Boeing 787 Dreamliner là linh kiện do các công ty Nhật Bản sản xuất - như Kawasaki Heavy Industries, Mitsubishi Heavy Industries và Subaru - và Boeing cũng có một cơ sở đang vận hành tại tỉnh Nagoya. “Các công ty Nhật đang đóng góp những công nghệ rất tiên tiến và chuyên biệt, ví dụ như khung làm bằng vật liệu composite giúp kéo dài tuổi thọ máy bay và loại bỏ các vấn đề về gỉ sét”, ông nói. Với việc máy bay Boeing 737 sắp kết thúc vòng đời hoạt động sau gần 6 thập kỷ phục vụ, các công ty Nhật và Boeing có thể là những ứng viên sáng giá để lấp đầy khoảng trống này. “Nếu sản phẩm cuối cùng có chất lượng cao và được tích hợp đúng cách, thì liên minh ​​này có thể thành công”, Gatling nói. 

Stephen Nagy, Giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Cơ đốc giáo Quốc tế Tokyo, cho biết liên minh với Boeing có thể nhân rộng thành công của ngành công nghiệp ô tô Nhật Bản. Ông so sánh nó với Chương trình Không quân Chiến đấu Toàn cầu - sáng kiến ​​phát triển máy bay chiến đấu chung giữa Nhật Bản, Anh và Ý. Mặc dù gặp phải một số khó khăn ban đầu, kinh nghiệm đó có thể mang lại những bài học hữu ích cho quan hệ đối tác Nhật Bản - Boeing và giúp nước này khôi phục khả năng đổi mới của mình. “Nhật Bản muốn tăng cường liên minh với Mỹ đồng thời đa dạng hóa các đối tác an ninh. Hợp tác với Boeing giúp thắt chặt quan hệ xuyên Thái Bình Dương”, ông Nagy nói thêm.

THANH TRÚC (Theo SCMP)